Սասունցիները (Դուն արիւն տեսնող քրիստոնեայի պէս ես)

Զրոյց Սասունի Բիմէր[i] գիւղում ծնուած-մեծացած չորս հայերի հետ: Երեքը եղբայրներ են, չորրորդը` Իսահակ Աքքայեանը նրանց մանկութեան ընկերներից: Զրոյցը նրանց մանկութեան եւ պատանեկութեան տա-րիների կեանքի մասին է, երբ իրենք ապրում էին Սասունում: Զրուցակիցներս համաձայնուել են, որ իրենց հետ զրոյցում քննարկուած խնդիրները, իրենց պատմութիւնները կամ դրանցից հատուածներ, իրենց լուսանկարները կարող են հրատարակուել: Եղբայրներից միայն մէկը, ով երբեմն մեկնում է Թուրքիա, խնդրել է իր լուսանկարը չհրապա-րակել, որպէսզի «Տաճկաստանում այն յայտնի չդառնայ»: Եղբայրներն են` Գարեգին (անունը փոխուած է), Սարգիս, Աւետիս Նարոյեանները: Իսահակը եղբայրների մանկութեան ընկերներից է: Եղբայրներն ապրում են Շուէյցարիայում, Իսահակը` Ֆրանսիայում: Զրուցել ենք Երեւանում, ուր նրանք եկել էին ազգականներին այցելութեան եւ միմեանց հանդիպելու: Զրոյցը տեղի է ունեցել 2012 Սեպտեմբերի 25ին: Զրոյցն ընթացել է հայերէն լեզուով, միայն Գարեգինը յաճախ խօսում էր իտալերէն, եւ նրա Աւետիս եղբայրը թարգմանում էր: Զրուցակիցներիս հայերէնը Ստամբուլում սովորած տարիների հայերէնն է, եւ քանի որ Հայաստանի հետ շփումները շատ են եղել` արեւելահայերէնի որոշ ազդեցութեամբ: Բնագրում լեզուն պահուել է այնպէս, ինչպէս խօսուել է զրոյցի ընթացքում: Ամբողջ զրոյցը տեսագրուած եւ ձայնագրուած է: Նիւթերը պահւում են Հրանուշ Խառատեանի անձնական արխիւում: Հրատարակութեան է պատրաստել Հրանուշ Խառատեանը Սոյն տեքստը որոշ չափով համառօտած է: Զրոյցը ներկայացւում է հարց ու պատասխանի ձեւով, այնպէս, ինչպէս տեղի է ունեցել: Բնագրում հարցերին պատասխանող եղբայրների անունները մասնաւորեցուած չեն, բացառութեամբ այն դէպքերի, երբ եղբայրներից որեւէ մէկը խօսում է իր անձնական կեանքի մասին: Սասունցի եղբայրները եւ նրանց մանկութեան ընկերը պատմում են իրենց ընտանիքների պատմութիւնը   Շատ շնորհակալութիւն, որ համաձայնեցիք հանդիպմանը: Ձեզ հետ հանդիպման հիմնական նպատակը Թուրքիայում ձեր եւ ձեր ծնողների ապրած տարիների եւ ձեր պապերի ապրած տարիների մասին յիշողութիւններին ծանօթանալն է, ինչ որ դուք ինքներդ էք տեսել, ապրել, ինչ որ ձեր ծնողներից եւ պապերից էք լսել: Հիմա առաջին հիմնական հարցը. ես շատ կը խնդրէի դուք պատմէք, թէ որտե՞ղ էին ապրում ձեր պապերը, ծնողները, դուք ինքներդ, ինչպէ՞ս ձեր ընտանիքը յայտնուեց այդ բնակավայրում, ի՞նչ գիտէք այդ բնակավայրի եւ ձեր ընտանիքի անցեալի մասին: – Որքան մենք գիտենք մեր ընտանիքի պատմութիւնը, որքան մեր մեծերից լսել ենք, մեր պապերը բնիկ սասունցի եղած են: Սակայն ջարդերէն ետքը, փախած ըլլալով իրենց պապական գիւղերէն, շրջաններէն, մեր ծնողքը յայտնուած են Անատոլիայի տարբեր վայրեր: Մայրս փոքրիկ աղ-ջիկ է եղել, ինքը 34ին ծնած է, բայց նոյնիսկ չգիտի, չի յիշում իր ծնունդին տեղը ուր էր: Երեսնականները հայերու համար դեռ շատ դժուար ժամա-նակներ էին, թաքնւում էին, կեղծում էին իրենց ինքնութիւնը, տեղից տեղ էին փոխւում: Տարբեր գիւղերում ապրեցան: Մայրս փոքր հասակում իր մայրը մեռաւ: Անոր մայրը մեռաւ մօրս ծնունդից քիչ ետքը: Ազգականներուն մեծ մասը զոհուած էին ջարդերուն: 40-45ի ընթացքին, ճիշտ ժամանակը չի յիշեր մայրս, բայց այդ միջակայքին իրենց Սասունի Բիմէր գիւղը բերեցին: Բաթմանի մէջ է ադ գիւղը, Բաթմանի գիւղերէն է: Ինչքան մայրս կրնայ յիշել` այդ գիւղն իրենք չընտրեցին: Այդ ժամանակ գիւղին մէջ միայն մէկ հայ ընտանիք կար: Մեծերը միշտ կ’ըսէին, որ կառավարութիւնն առհասարակ չէր ուզում, որ հայերը միասին ապրեն, եւ կենդանի մնացածներին ցրում էին տարբեր կողմեր: Մայրս նոյնիսկ չի յիշում, թէ որ գիւղից իրենց Բիմէր բերեցին: Մայրս երկու եղբայր ունէր, իրմէ մեծ եւ իրմէ փոքր: Իր մօր մահէն ետք հայրը, այսինքն` մօրական մեծ պապս կրկին կ’ամուսնանայ: Մայրիկիս պապայի ընտանիքից միայն ինք մնացեր էր, բոլոր ազգականները սպանած էին: Մայրս վերիվարոյ ութ հատ եղբայր, երկու հատ ալ քոյր ունէր: Մեծ եղբայրը մահացաւ երկու-երեք տարի ա-ռաջ Փարիզում, անկէ յետոյ մամաս կու գայ: Մամայէն ետքը եղբայր մը կայ, անիկա քանի մը տարի Հայաստան ապրեցաւ: Տաճկաստանէն եկաւ Հայաստան, տասը, տասնհինգ, քսան տարի յետոյ Հոլանդա վերադարձաւ: Ութ քեռի ունենք: Իսկ ձեր հայրը որտեղի՞ց էր: – Մեր պապիկը, պապայիս պապան` Կիրակոսը մէկ եղբայր եւ մէկ քոյր ունէր: Իրեն մօտ յիշատակներ մնացած է, որ հայրը իրեն բաւական շատ կը սիրէր եւ իրեն միշտ կը հետեւէր, որ արեւի տակ շատ չմնար: Իրենք ալ մամայիս նման նոյն պատմութիւնը ունեցեր են, տարբեր տեղեր ապրեր են, միշտ տեղափոխութիւններ եղած են: Յետոյ, երբ Աթաթուրքից յետոյ կենդանի մնացած հայերուն հողեր բաժանեցին, իրենց ալ բերին նոյն գիւղը: Բիմէր բերին, մայրիկիս ընտանիքի հետ պայմանները գրեթէ նոյնն են: Իրենք հենց Բիմէրի՞ց են փախած–գնացած եղել, յետ են եկել, թէ՞ ուրիշ գիւղից են փախել: – Չէ, ուրիշ գիւղից: Սակայն չեն յիշեր, կամ մենք չենք յիշեր, թէ որ գիւղն էր իրենց բնիկ գիւղը: Միայն գիտեն, որ կրկին Սասունից էր: Յետոյ Մկրտիչը, պապիկի միւս եղբայրը Հայաստան փոխադրուեցաւ եւ աստեղ ապրեցաւ, աստեղ ալ մեռաւ: Տատիկիս բոլոր եղբայրները 40ական թուա-կաններին Հայաստան էին գացեր: Իմ պապաս` Օհանը իրան քեռին շատ կը սիրէր, եւ ինք իրենց հետ գնաց Սուրիա, Սուրիայից Հայաստան պիտի գար: Ինքը քեռիին հետ Սուրիա գնաց, ինք երեխայ էր, տաս տարեկան երեխայ էր եւ իրենց ետեւէն գնաց Սուրիա: Ինքը Սուրիա մնաց, միւսները գնացին Հայաստան: Քեռիս ըսած էր, որ դուն չես կրնայ մեզի հետ գաս, նորմալ չէ, պիտի դառնաս ընտանիքդ, պապադ, մամադ բերես, այսինքն` պապիկս եւ տատիկս: Ինքը մնաց տաս տարի Սուրիա: Սուրիոյ մէջը ուրիշ կեանք ունեցաւ, արաբերէն գիտէր, թրքերէն գիտէր, քրդերէն գիտէր, հայերէն գիտէր պապաս: Կամշլու էր: Տաս տարի հոն մնաց, եւ արդէն հոն ապրեցաւ պապաս: Ընտանիքը յոյս չունէր, կը կարծէին որ մեռած է, կոր-սուած է: Յետոյ ժամանակի ընթացքին մտածեց, որ կարծեմ ճիշտ է վերա-դառնալ, էրթամ տեսնամ ինչ եղաւ իմ ընտանիքիս: Պապաս վերադար-ձաւ: Պապայիս վերադառնալէն ետք որոշին, ամէնը ըսին, որ գնանք աս-տեղէն, որովհետեւ Թուրքիան յարմար չէ [ապրելու համար]: Պապաս ինքը կ’ըսէ «չէ, ես Հալէպ ապրեցի, մուսուլմանները շատ լաւ են, մեզի խնդիր չեն տալի, մեզի տեղ տալիս են, մեզի ընդունում են, լաւ կերպով ընդունում են»: Կը մտածի, որ Թուրքիան արաբական երկրի նման է, չի մտածի, որ վտանգ կ’ըլլայ Թուրքիոյ մէջ: Տատիս շատ իրեն համոզեց, որ մենք էլ գնանք, բայց ինք ըսաւ, որ չէ, աստեղ լաւ է, կրնանք ապրել: Ինքը յոյս ունէր, որ լաւ պիտի ապրի: Այսպէս, իր պնդումի վրայ ընտանիքը շա-րունակեց Բիմէրում ապրել: Ձեր ծնողները Բիմէրու՞մ հանդիպեցին իրար հետ: – Այո: Իրարու Բիմէր հանդիպեցին, անպայման: Եւ Գարեգինը աւագ զաւակն է: Ե՞րբ ծնուեց առաջին զաւակը: – Գիտէք, ճիշտ չէ մեր ծննդեան օրերը, որովհետեւ էն վախտ ուրիշ սիստէմ էր: Ինչ որ ունէինք թուղթին վրայ, պասպորտին վրայ` 1954: Իսահակ – Մեր բոլորիս համար ծնունդին օր, տարի, ամիս արդէն միայն պասպորտի կարեւորութիւն է: Երբեք դա չենք տօնած, այսօր էլ աս մասին բնաւ ոգեւորութիւն չունիմ ինչու՞ մարդ կը տօնի: Իսահակ, իսկ Ձեր ծնողներն ինչպէ՞ս յայտնուեցին Բիմէրում: Իսահակ – Իմ հայրիկս Սուրիա անցած էր, Կամիշլու, ուրիշ հայերու հետ: Ան Թուրքիոյ մէջ մայր ունէր եւ երեխայ: Սուրիոյ մէջ կրկին կ’ամուսնանայ, բայց տիկինը կը մեռնի: Մայրիկիս հետ ամուսնացաւ: Այն ա-տեն մայրիկս պէտք է որ տասներեք կամ տասնչորս տարեկան, կամ գուցէ տասնհինգ տարեկան ըլլար: Արդէն ինքը կ’ըսէ կ’երթամ իմ մայրս եւ տղայ մը, աղջիկ մը հոն ունի, անոնք ալ կ’առնեմ հոս կը վերադառնամ: Երբ որ վերադարձաւ Թուրքիա, ամէն բան ընդհատած էր, կռիւը կ’երեւի դադրած պէտք է ըլլայ, անոր համար 1945 թիւը կը կարծեմ կոր, գուցէ 46 թիւը: Ընտանիքը չի գտաւ, բայց այլեւս չի վերադարձաւ: Մեր շրջանին գիւղերէն իմ ծնողների առաջին գիւղը եղաւ, այսինքն` իմ հայրիկիս, մայրիկիս առաջին գիւղը եղաւ Կորըխ[ii] գիւղ: Խորխէ ալ կ’ըսեն: Քիչ մարդ կ’ապրէր գիւղին մէջ: 1948-49ին ատկէն տաս [տարի] առաջ աքսորուած հայերն այլեւս ազատ էին, ով ուզենար` կրնար վերադառնալ, միայն իր ծնած գիւղը չի կրնայ վերադառնալ: Ասիկա այն հայերն էին, որ Դերսիմի ալաւուներու ջարդերի շրջանին նոյնպէս աքսորուեցան յատկացուած տեղեր[iii]: Ասոնք կ’ընտրէին, ուր կ’ուզեն ապրել, միայն իրենց ծննդավայրը չըլլար: Եւ որոշներ մեր գիւղը` Կորըխ եկան: Մեր գիւղն ալ վիճակը ամենալաւը եղողը մենք էինք: Մենք ահագին կենդանի ունէինք, կաթ ունէինք, թան ունէինք, մածուն ունէինք, հաց ունէինք, գոնէ ասպէսով մարդ կրնայ ապրիլ: Այն ատեն տասը-տասնհինգ ընտանիքի չափ մեր ընտանիքին օգնութիւնով ապահովեցան, մինչեւ որ տեղաւորուին: Յետոյ անոնք գացին Բիմէր գիւղը տեղաւորուեցան, հայրիկիս ըսին դուն մեզի շատ օգնեցիր, ասքան ատեն մեզի ճաշ տուիր եւ այլն, դուն ալ պէտք է մեզի հետ աս գիւղը տեղաւորուիս: Հայրիկս ալ տխրեց, որ իրեն հին հայկական գիւղը պարպուած է, պարապ մնացած է, գրեթէ երկու-երեք ընտանիք կ’ըսեն կոր մնացած է: Հայրիկս եւ այլ անոնք տեղաւորուած ատենը, աս նոր եկած հայերուն հետ տեղաւորուած ատենը գիւղը կը սկսի քիչ մը ապրիլ: Վերջը ինքն ալ Բիմէր կ’երթայ: Ես արդէն Բիմէր ծնած եմ, Գարեգինին հետ նոյն թիւերուն, կրնայ ըլլալ՝ 1954: Նոյնիսկ Գարեգինը եւ ես կաթնեղբայր ենք, որովհետեւ իր մայրը ինձի կաթ տուած է: Աւետիս – Հարեւան չէինք, բայց մայրը հիւանդացաւ, մինչեւ մէկուկէս տարի մեր մայրիկէն կաթ կ’առնէին, մայրիկը բաւական շատ զօրաւոր էր, լաւ կաթ ունէր, անոր, որ մեր երկու տունը պահուեց: Ձեր ծնողները գիտէ՞ին հայերէն: – Իրենք հայերէն լաւ գիտէին եւ Սասունի մաքուր հայերէն կը խօսէին, իրարու մէջ միշտ հայերէն կը խօսէին, բայց չէին ուզեր, որ իրենց երեխէքը հայերէն խօսէին, որ վտանգ չունենան: Դպրոցը կամ յանկարծ դուրսը սխալմամբ հայերէն թէ խօսին, դուրս կու գայ որ հայ ենք, եւ խնդիրներ կ’ունենանք: Բայց գիւղում գիտէին արդէն, որ հայ են: – Գիւղում գիտէին, բայց զինուորութեան ըլլայ կամ դպրոց ըլլայ` տարբեր բաներ են, տարբեր առիթներ են: Հոն հայ ըլլալդ յայտնի չի պիտի անէիր: Գրեթէ բոլոր հայերը այս խնդիրը ունեցած են: Չեն ուզեր երեխէքը հայերէն խօսեն: Դուք ձեր մանկութեան տարիներին գիտէիք, որ հայ լինելը վտանգաւո՞ր բան է: – Միշտ մահու վախ մնացեր է, էն վախտ միշտ կը զգաս, որ կարան մի օր քեզ սպանեն: Այդ վախը ինչի՞ց էր գալիս: Ծնողնե՞րն էին ասում, որեւէ մէկը սպառնու՞մ էր, որտեղի՞ց գիտէին, ինչի՞ց էր այդ վախը: – Ծնողները իրարու մէջը կը խօսէին, մենք սա կը հասկնայինք, որ վտանգաւոր էր: Եւ ստիպուած ենք միշտ մէկուն բան նուիրենք, որ մեզի չսպանեն, միւսի բան նուիրենք, միւսի ճաշու տանք, միւսին հիւրասիրենք, որ մի խնդիր չունենանք, եւ ասիկա իրեն ազդեցութիւնը ըրեր է, որ ասանկ է: Մենք ասիկա սովրանք: Իսկ եթէ գիւղից դուրս մէկը յանկարծ հետաքրքրուէր ո՞վ ես, ի՞նչ ես, ի՞նչ պիտի ասէր, ինքը ո՞վ է: – Մենք ապրում ենք իբրեւ երկրորդ դասարանի [դասակարգի] ժողովուրդ, երեւում էր ասիկա: Ծնուած պահից մենք գիտենք` թուրքերը կարան ազատ օրերուն ինչ ուզէին անէին, եւ եթէ մենք պէտք է իրենց հետ խնդիր ունենայինք, մեր խնդիրը կարեւոր չէր, կարեւորը իրենց ապահովութիւնն էր, իրենց կողմից էր բոլոր կառավարութիւնը: Ասիկա միշտ իմացել ենք: Մեր գիւղին մէջը թուրք չիկար, երեխայ ժամանակ մենք անոնց չի տեսանք, բայց ընտանիքէն ալ կու գար, եւ բոլոր հայերը իրենց ա-նանկ կը պահէին, որ առիթ չի տան թուրքին: Ասիկա մանկութիւնից եկաւ եւ բոլորս գիտէինք: Բայց չի՞ եղել օրինակ դէպք կեանքում, որ որեւէ մէկը ինչ որ առիթով հարցնի, թէ դու ո՞վ ես: – Ներողութիւն, անիկա ճիշտ կ’ըլլայ, որ հարցրեցիք, անիկա բացատ-րենք: Մեր բոլոր հարեւանները գիտէին, որ մենք հայ ենք, եւ մեզի բոլոր հայերուն որոշած էին բան ընեն, գեաւուր բառը կ’ըսէին: Գեաւուր կ’ըսես նէ` հայ է: Մեր գիւղերը քուրդեր ապրում էին, քուրդերը հայ չէին օգտագործում, ֆըլա կ’ըսէին: Մենք մեզի «հայ» կ’ըսէինք, իրենք «գեաւուր», «ֆը-լա» կ’ըսէին, եւ մենք փոքրուց գիտէինք, որ ատիկա վիրաւորական է: Բայց իրաւունքը իրենց մօտ էր: Գեաւուր, ֆըլա էին նաեւ քրիստոնեայ ասորինե՞րը, թէ՞ միայն հայերն էին ֆըլա: – Անոնք աւելի հարաւային մասում էին, մենք չի գիտէինք անոնց ինչպէս կ’ըսեն: Մեր վախը թերեւս նրանից էր, որ արդէն ուրիշ հայեր մուսուլմաններ դարձած էին եւ մեր մէջ ապրում էին: Տարիներ անցնեն, միշտ մեր ընտանիքին մէջը կը խօսուէր: Կ’իմանայինք, որ ատիկա կամաւոր ընտրութիւն չէր, հարկադրուած իսլամ դարձան, եւ միշտ վախ կար մեզի համար: Գիտեմ որ անիկա հին հայերն են, անոնց ուրիշ անունով կը կանչեն, մեզի ուրիշ անունով կը կանչեն: Ի՞նչպէս էին նրանց անուանում, նրանք ֆըլա չէի՞ն: – Բաֆըլլա, այսինքն` Բաֆըլլա բառերից է` հայրիկը քրիստոնեայ: Այսինքն հայից փոխուած է, ան քրիստոնեայից փոխուած է: Բաֆըլլա քրդերն էին ասում, իսկ թուրքե՞րը: – Մեր կողմերը թուրք չիկար, անոր համար մեր գրականութիւնը [նկատի ունի` իմացութիւնը] բոլորը քուրդերէնով էր: Եթէ իհարկէ յիշում էք, ձեր մանկութեան տարիներին գիւղում որքա՞ն մարդ էր ապրում եւ դրանից որքանը մահմեդականացուած հայ էր, որ-քանը քուրդ եւ որքանը` քրիստոնեայ: – Մեր գիւղը կարծեմ քսան հայ ընտանիք կա՞ր: Եթէ հաշուենք քսան հայ ընտանիքը, ամէն ընտանիքի մէջ երկու-երեք զաւակ, եւ անոնց զա-ւակները… հասկցա՞ր ինչ կ’ըսեմ: Այո, մի ընտանիքի մէջ երկու–երեք սերունդ էր ապրում: – Էդքանը մի տանիքի մէջ են ապրում: Այսինքն կարո՞ղ ենք ասել, որ միջին հաշուով մի ընտանիքի մէջ տաս–տասներկու մարդ կար: – Կան ընտանիքներ, որ կային, ամէնը չէ, բայց կային: Եթէ ամէն ընտանիքին մէջ մինչեւ ութ մարդ հաշուենք նէ, այսինքն հարիւրէն մինչեւ հարիւր քսան, գուցէ քառասուն հայ քրիստոնեայ մարդիկ կային: Նոյնպէս կարծեմ որ 15-20 ընտանիք քուրդեր կային, բոլորն էլ մուսուլմաններ էին: Ասոնց մէջը երկու, գուցէ երեք ընտանիք, ասենք, բաֆըլ ընտանիք էին, որ դարձած էին: Այսինքն` ենթադրում էք, որ գիւղը մօտաւորապէս չորս հարիւր մարդ կը լինէր, էդպէ՞ս էք յիշում, որի մօտաւորապէս կէսը ֆըլա էր: – Չէ, գիւղը աւելի պստիկ էր, եթէ բոլոր գիւղը երկու հարիւր քսան ըլլա նէ, մինչեւ հարիւր հոգի անպայման հայ էր, մնացածը մուսուլման եւ դարձած հայեր էին: Բացի ձեր գիւղը, ձեր կողքը կայի՞ն էլի էդպիսի գիւղեր, որտեղ նոյնպէս հայեր էին ապրում: – Այո: Ես ինչ որ գիտեմ Բառընջ գիւղում բաւական հայ ընտանիքներ կային, Հարֆասէ գիւղում հայեր կային, որ մեր ատենին չորս-հինգ ընտանիք մուսուլման դարձան: Ընդհանրապէս թերեւս յիսուն գիւղերուն մէջ ալ հայեր կային: Բաթմանի մէջ ինչ որ գիտենք, Գուքվայաթ է, Բայէզիթ, Մի-չի Բառընջ, Բելքէ, Քանիքիւլէ[iv], Նազդալէ, Նովալէ, Խորխէ, Քիւրքիւն, Դոյըչերենփոնտէ, Իստանսիոնէ, Զըւընգէ, Զնամիրէ, Փինար[v], Կանիխփլէ, Ջեդակա, Բիշերիէ[vi], որ ինքն Քուվին կը կոչուի, իրեն մէջ նմանապէս Ֆարթին` Սիլուան այսօր կը կանչուի [թուարկում են միմեանց յիշեցնե-լով, երբեմն նոյն գիւղի անունները տարբեր կերպ են արտաբերում, օրի-նակ` Հարֆասէ/Հալֆասէ, Նովալէ/Նաւալէ, Խորխէ/Կորխէ/Կորըխ/, Իւս-տասիոնէ/Իստասիոնէ, Բառընջ/Բառընջէ, Ջեդեկա/Ջեդակա][vii]: Ուրիշ գիւ-ղերում ալ պէտք է որ ըլլային[viii]: Իսահակ – Շատ գիւղերը, որ կ’երեւի որ կամ ճամփու վրայ են կամ որոշ ստուար տեղեր էին, այրեցին: Ասոնց քուրդերը խրապաժառ[ix] կ’ըսեն: Խրապաժառ` այսինքն խրապա, քանդուած, այրուած: Հոն այլեւս մարդ չէր ապրի: Ասոնք բոլորը հայ գիւղեր եղած էին, եւ հոն այլեւս որեւէ մէկ ապրելու չգնաց: Վստահ չեմ, բայց կը խորհիմ, որ կառավարութիւնն ալ թոյլ չէր տայ հոն բնակիլ: Հարֆասէ գիւղի մասին ասացիք, որ արդէն ձեր սերնդի կեանքի շրջանում որոշ ընտանիքներ մահմեդականացան: Ուրիշնե՞ր էլ կային: – Այո: Շատ քիչ է, որ կը պատահէ, բայց ան գիւղին մէջը պատահեց: Մեր գիւղին մէջը փորձառութիւն մը եղաւ, քանի մը անգամ մեր երիտասարդներուն քուրդ աղջիկ կու տային, որպէսզի մուսուլման դարձնեն մեր տղաքները, կամ մեր աղջիկները կը փախցնէին, որպէսզի նոյնպէս մու-սուլման դարձնեն: Ադ փորձառութիւնը քանի մը անգամ եղաւ, բայց մեր հայերը ինքզինքը պաշտպանեցին, ցուցուցին, որ ասիկա չպէտք է ըլլայ, որպէսզի գիւղին մէջ խաղաղութիւնը չաւրուի: Այսինքն` քուրդերը նոյնպէ՞ս այդպէս մտածեցին: – Այո: Քուրդերն ալ ընդունեցին, որ պէտք է ճշտել, որ մէկ-երկու խնդիրին մէջ է, քուրդերը ելան եւ մեզի իրաւունք տուին եւ իրենց մէջը համաձայնութիւնը առան, այսինքն` ճնշում դրին, որ ասպէս փորձառու-թիւնը չառաջանայ, որ խաղաղութիւն մեր մէջ ունենանք: Իսկ գիւղի մէջ առհասարակ հայերն ու քրդերը միմեանց դէմ թշնամանք ունէի՞ն, կռիւներ լինու՞մ էին: Օրինակ, հողի պատճառով, անասու-նի պատճառով: Իսահակ – Անանկ պրոբլէմներ քանի մը անգամ եղան, քուրդ-հայ եւ քուրդերու` իրար մէջ խնդիր ունեցան: Հայեր մի կողմը բռնեցին, անանկ մէկ, երկու կռիւներ եղան: Ոստիկան եկե՞լ է ձեր գիւղ: Իսահակ – Ոստիկան չէ` ժանդարմա կար անտեղ: Ժանդարմա կու գար: Թու՞րք էր, թէ քուրդ էր: Իսահակ – Միայն թուրք էր: Թուրք ժանդարմները յատուկ որեւէ կողմնակալութիւն ունէի՞ն արդ-եօք: Իսահակ – Ճիշտը ըսեմ կողմնակալութիւն անպայման կար, ատոր համար արդէն կրցածին չափ դատարան չէին էրթայ: Դատարան էրթաս նէ` խնդիրը աւելի կը մեծնար: Այսինքն` աշխատում էին պետութեան հետ գործ չունենալ: Իսահակ – Այո: Բայց գիւղը իր մեծերը ունէր: Յարգուած մարդիկը ունէր, որուն խօսքը մտիկ կ’ընէին, որ կ’ըսէին… ճերմակ երես… հա, ռուսկի-ները: Քուրդերուն ոչ կ’ըսենք, խնդիր մը ըլլա նէ, վերջապէս կրնային ըսել, որ միասին նստինք: Հայերն ալ կը նստէին, քուրդերն ալ կը նստէին: Գի-տէին որ աս մարդը, ան մարդը որեւէ կողմ չի բռներ: Դատաւորի պէս է: Եթէ խնդիրը եղողը մէկուն շատ-շատ մօտ ըլլայ, անիկա չէին կանչեր: Ձեր գիւղի հայերը ուրիշ գիւղի հայերի հետ շփումներ ունէի՞ն: – Այո, ունէին, իրարու աղջիկ կու տային, աղջիկ կ’առնէին, շրջանը միշտ ասանկ յարաբերութիւնով մերու հետ եղած է, որ մենք գիտէինք անոնք ալ հայ են, մենք ալ հայ ենք, կամ յարմար է, որ մէկէն միւսը աղջիկ առնեն, տան: Երբ որ ասում էք հայ, նկատի ունէք միայն քրիստոնեա՞յ հայ: – Մենք գիտէինք, որ սուրիանին ալ քրիստոնեայ կային, եւ հայ: Ուրիշ գիւղեր կային, որ գիտէինք, որ սուրիանի են: Մենք կ’ըսէինք սուրիանի, անոնք ալ իրենց կ’ըսէին սուրիանի: Չէ, երբ որ ասում էք, որ էս գիւղերում հայեր են ապրում, իմ հարցն այն է, որ միայն քրիստոնեայի՞ն էք հայ ասում: Մահմեդականացածին հայ չէ՞ք ասում: – Այո: Իսկ ուրիշ գիւղեր գիտէ՞ք, որտեղ մահմեդականացուած հայեր կային: – Այո, ուրիշ գիւղերի մէջն ալ կար: Մեր գիւղերին մէջ ալ եւ բոլոր մուսուլման եղող գիւղերուն մէջ ալ, բոլորը գիտէին: Եւ անոնց կ’ըսէին բաֆըլլա, եւ եթէ վիրաւորիչ ըլլալ կ’ուզէին` հարամ կ’ըսէին: Հարամ գիտէ՞ք ինչ ըսել է` հարամ ոսկոր: Հարամ ոսկոր մարդիկ էք: Իրենց մէջը քուրդը մուսուլմանցած հայուն հարամ ոսկոր կ’ըսէին: Այսինքն` իսլամացած հայերին թէ՛ հայերը չէին լաւ վերաբերում, թէ՛ քուրդերը չէին լաւ վերաբերում: – Եւ իրենք ալ շատ դժուար վիճակի մէջ էին: Կարելի է, որ կը զղջային, որ մուսուլման դարձած են, կարելի է, որ կ’ուզէին վերադառնալ, բայց գիտէին, որ չեն կրնայ վերադառնալ: Շատ անգամ մենք անոնց հետ աւելի պրոբլէմ կ’ունենայինք, քան թէ քուրդի մը հետ: Դուք գիտէ՞ք որեւէ մի դէպք, որ իսլամից յետոյ նորից քրիստոնեայ դարձան: – Մեր գիւղերը չենք գիտեր, մեր ատենին չենք գիտեր: Իսահակ   Ձեր մայրիկի անունը ինչպէ՞ս էր: – Խաթուն: Խաթուն նաեւ քրդերն էին օգտագործում, թէ՞ միայն հայերն էին դնում այդ անունը: Այսինքն` եթէ ասեն Խաթուն, կ’իմանա՞ք, որ նա հայ է, թէ՞ պարտադիր չէ: – Այդ անունը, որ մանաւանդ այսօրուայ միջով նայենք նէ, հայկական անուններ չեն, բայց մեր շրջաններուն մէջ էր, հայերը աս անունները աւելի շատ կը գործածէին: Ես հիմա չեմ հարցնում արդեօք հայկակա՞ն էր, իմ հարցս այն է, թէ օրինակ` եթէ մէկը ասէր իր անունը Խաթուն է, կը մտածէի՞ն, որ դա հայ է, թէ՞ չէին մտածի, կարեւոր չէր լինի: Գարեգին ասելիս անպայման բոլորը կը հասկանան, որ հայ է: Նոյն կերպ` Աւետիս, Սարգիս: Իսահակ – Այո, Իսահակն ալ: Իմ մեծ հայրիկիս անունն ալ Սէյրան է: Նոյնպէս քուրդերն ալ կարող են Սէյրանը գործածեն, եզիդիներն ալ կը գործածէին: Հայրիկների անուններն ինչպէ՞ս էր: – Կիրակոս պապս էր, եւ Օհան` հայրս, բայց Պապուշ կը կանչէինք: Իսահակ, Ձե՞ր հայրիկի անունը ինչպէս էր: – Իմին հայրիկիս անունը Մուրադ էր, բայց դէ իր ընտանիքին մէջը երկու Մուրադ կար, իմ հայրիկի համար ըսեր են Մուրադը քիւչուք` պստիկ Մուրադ: Եւ վերջի թուղթերուն մէջ ալ իբրեւ քիւչուք` իբրեւ պստիկ գրուած է: Գրուած է Մուրադ քիւչուք: Իմ պասպորտիս մէջ ալ մականունս Աքքայա գրած է, ատիկա պաշտօնականն է, թուրքական ձեւով է, բայց ես կը սիրեմ Աքքայեան ըսել, որովհետեւ «եան» հայկական մականունի կը նմանի: «Աքքայա» խորթ բան է, ընտանիքիս հետ կապ չունի: «Աքքայեան» հպարտութեամբ կ’ըսեմ: Օհանը եւ Կիրակոսը որեւէ տեղ գնալիս, արդէն յայտնի էր, որ ինքը հայ է, իր անունից արդէն երեւում է: – Օհանը` հա, Պապուշը` չէ: Պապուշը աւելի քուրդական անուն էր: Ամէնը երկու անուն ունէին, անիկա յետոյ մեր վրան ազդեց: Մենք Պօլիս որ ապրեցանք, ամէնս երկու անուն ունէինք, մէկը` թրքական: Կարո՞ղ էք ձեր անունները ասել, ձեր թրքական անունները: Աւետիս – Ինձ Հեւէս կ’ըսէին: Սարգիս, դու՞ք էլ ունէիք թուրքական անուն: – Սարգիսի թուրքական անունը Ստամբուլում Սելիմ էր: Սարգիս – Միշտ Սարգիս էի: Սարգիս մնաց, մինչեւ Պօլիսում ինը տարեկան սկսայ աշխատիլ: Հայու մը քով կ’աշխատէի, բայց իրենք ինչ-պէս որ տաճիկ մարդիկ կ’աշխատէին, ադպէս էլ իրենք, հայ չի պիտի ըլլայ: Ես որ հայ եմ, ինքը ինծի տաճկական անուն մը տուաւ, մենք նոյն շէնքի մէջ կ’ապրէինք, նմանապէս ալ շէնքին տէրն էր, ինձի Սելիմ կը կանչէր: Իսկ դուք փողոցում կամ թուրքերի հետ ծանօթանալիս Սելի՞մ ա-նունն էիք ասում, թէ՞ Սարգիս անունը: Սարգիս – Չէ, Սարգիս: Սելիմը ամառները կը գործածուէր, երբ կ’երթայի իրեն քովը աշխատելու: Անշուշտ օր մըն ալ յայտնի եղաւ, որ հայ եմ: Վերադառնանք Բիմէրի կեանքին: Ուրեմն ձեր ծնողները հանդիպե-ցին Բիմէրում եւ ամուսնացան: Քանի՞ տարեկան էր Ձեր մայրը: Սարգիս   – Աղջիկները կը փախցնէին, ատոր համար կ’ուզէին հայը հայու հետ եւ շուտով, կանուխ ամուսնացնեն, չեն սպասեր, որ աղջիկները մեծանան: Մեծամասնութիւնը ամուսնացած էր 14, 16 տարեկանին: Ուրեմն կարող ենք հիմա հաւաստել, որ դուք ձեր մանկութեան տա-րիներից, չնայած ձեր ծնողները հայերէն գիտէին, գիւղում միմեանց հետ քրդերէն էիք խօսում: – Այո: Բոլոր երեխաները: Իսկ ձեր ծնողները իրար հետ, բացի հայրիկը եւ մայրիկը, ուրիշ հայ ընտանիքի հետ, հայերէն խօսու՞մ էին: Իսահակ – Իրենց ծնողքը հայերէն գիտէին, իմ հայրս եւ մայրս բնաւ չի գիտէին: Հայրիկս հայերէն աղօթք գիտէր, սակայն ան աղօթքը բոլորովին կատարեալ չէր: Խաչ միշտ կը հանէին ճաշէն առաջ, ճաշէն յետոյ: – Իմ ծնողները, ինչ որ գիտեմ, միշտ իրար հետ քրդերէն խօսած էին: Հայրիկս քանի մը աղօթք գիտէր, ան աղօթքները բարձր չէր ըսեր, մենք միայն Աստուած լսեցինք: Այսինքն քանի մը բառ. ես չեմ յիշեր, որ հայրիկս, մայրիկս հայերէն բան ասեր է, մենք քրդերէնը մինչեւ այսօր չի մոռցանք այն պատճառով, որովհետեւ իրենք ուրիշ լեզու չի սովրեցան: Կ’ուզենայի վերադառնալ եւս մի հարցի: Ձեր մանկութեան տարիներին ձեր ծնողների խօսելուց դուք զգում էիք, որ վտանգ կայ: Բայց դուք գիտէի՞ք ինչ է կատարուել, թէ՞ չգիտէիք: Այսինքն գիտէի՞ք, որ հայերի յատուկ կոտորած է եղել, թէ այդ մասին ուշ իմացաք: – Այդ մասին ոչ, միշտ գիտէինք, ասիկա միշտ խօսք կ’ըլլար, աս ատենին համար քրդերին մէջ կ’ըսեն «ֆերմանէ ֆըլայէ[x]» այսինքն` հայերին ջարդին պատահած ատենը: Միշտ կը գործածէին: Եւ դուք հասկանու՞մ էիք ինչի մասին է խօսքը: Աւետիս – Ֆերման ճենոսիտ չէ՞, Իսահակ: Իսահակ – Ճենոսիտ չէ, բայց իբրեւ ճենոսիտի իմաստով ասիկա կը գործածէին: Ինչպէ՞ս էիք հասկանում «ֆերման» բառը: Իսահակ – Հրաման, կանոնը, որ էլաւ, հայերը տեղափոխուեն: Տէր Զօ-րը տեղափոխուեն: Ֆերման ըսելը` մի բան վերցնել ուրիշ տեղ դնել: Որ թուրքին ալ հարցնէք նէ, դուք ի՞նչ գիտէք «ֆերմանէ ֆըլայի» մասին, եթէ թուրքը քուրդերի շրջանը կ’երթայ կոր, գիտեն որ ինչի մասին խօսի, ջարդի մասին խօսայ: Ձեր գիւղի քրդերից դուք տեղեկութիւն ունէ՞ք, ջարդին մասնակցած քրդերից կայի՞ն, որ իրենք գնացել էին հայ ջարդելու Բիմէր գիւղը: – Հա, ջարդէն յետոյ աս գիւղը երկու ընտանիքով մնաց, որով մինչեւ էդ հայկական գիւղ էր: Քուրդ չկա՞ր մինչեւ ջարդերը այդ գիւղում: – Կ’ըսեն որ մեր Յովսէփին հայրը եւ երկու դարձած [իսլամացած] հայ ընտանիք մնացեր են, այսինքն`Բիմէրը առաջ բոլորովին հայ պէտք է եղած ըլլայ: Երբ որ հայերը Անատոլիէն վերադարձան, 1937-38 թիւերուն, երբ որ Դերսիմի քուրդերուն փրոպլէմը եղաւ, ջարդը եղաւ, ադ ջարդին ահագին հայ զոհեր ալ եղան[xi]: Ո՞չ միայն Դերսիմում, ուրի՞շ տեղեր էլ զոհեր եղան: – Ուրիշ տեղերը չէ գիտեմ, Սասունի շրջաններում`այո: Աս շրջաններէն ընտանիքներ զոռով տեղափոխուեցան Գոնիա, Էսքիշեհիր, Իզմիր: Սասունի՞ց գնացին: – Սասունէն գացին, այո, եւ տասը տարի հոն մնացին: Երբ որ Սասունէն գացին, բան մը թուրքերէն չէին գիտնար, երբ որ վերադարձան, 1945-47 թիւերուն թրքախօս էին: Պատերազմէն յետոյ անմիջապէս կանոն մը հանեցին, որ անոնք հոս կրնան մնալ, բայց եթէ ուզենան իրենց տեղերը [վերադառնալ], միայն այն պայմանով, որ իր հին գիւղը չերթան: -Երբեւէ եղե՞լ է, որ որեւէ առիթ կամ դէպք յիշէք, որ դուք որեւէ քուրդի կամ թուրքի հետ խօսացած լինէք ջարդերի հարցերի շուրջ. այսինքն` ձեր ապրումների եւ ջարդերի մասին: – Մեր գիւղացիները իրանց մէջ կը մեղքանային շատ անգամ, աս խօս-քերը միշտ կ’ըլլար: Միշտ կ’ըսէին որեւէ մէկուն համար, օրինակ, «ադիկա ան ատեն մեր գիւղացի էր, ջարդին», «ան երեխան առանց հայր, մայր մեծ-ցաւ, մեղք», «աս ընտանիքը նայեցան ասանկ բաները, դաժանութիւնները», միշտ կը խօսան: Այրուած գիւղերուն մասին ամբողջը յայտնի էր եւ միշտ կը խօսան: Ատիկա բնաւ փակ թեմա չէր: Ազատ կարող էինք խօսել: Միայն վախ մը, որ քիչ մը միշտ կար: Մեր ծնողներ անքան վախ ունեցած էին զինուորներէն, որ եթէ գիւղին մէջ զինուոր երեւնար` կը վախնային: Մեզի ալ, որ երախայ էինք թէկուզ, կ’ուղարկէին գիւղէն դուրս, մենք գիւղէն կը փախէինք դուրս, ճամփուն: Չասէին էլ ծնողքը` տղաքը կը փախէին: Վախը մեզի տուած էին: Զինուորը քիչ կու գար, բայց զինուոր եթէ գայ` մենք կը փախէինք ճամփուն մօտ կը կենայինք, մինչեւ զինուոր գիւ-ղէն դուրս էլլան: Կը կարծէինք, որ կու գան մեզի կ’առնեն եւ այլն: Այսինքն` առնեն ի՞նչ անեն, պիտի սպանե՞ն ձեզ, ի՞նչ պիտի անեն: – Հա, այն վախով: Այնպէս էին կասկածում, որ պիտի սպանե՞ն: Իսահակ – Հա: Քուրդերը ի՞նչ կ’ըսէին, այսինքն` վախկոտ մէկուն կ’ը-սէին, դուն արիւն տեսնող քրիստոնեային պէս ես: «Թոգա ֆլէյի խունեդիթի»: Ֆըլա մը չիկայ, հայ մը չիկայ, որ արիւն չէ տեսած, չէ ջարդուած եւ չէ ջարդուողն ալ՝ վախը զգացած է: Աս իմաստն էր: Ապրողներն ալ վախ ու-նեցել են: Ճիշտ է, աս քանակով չարչարանք որեւէ ատեն որեւէ աշխարհ չի պատահած, աս մասով: Հիմա հրեաներուն ջարդին մասին շատ կը խօսուի, իրաւունք [ունին], բայց հայը իր հողին վրայ ջարդուեցաւ, ջնջուե-ցաւ: Ա՞յս տարբերութիւնն էք տեսնում: Իսահակ – Աս տարբերութիւնը: Չէ թէ չափը, այլ վերջին արդիւնքը: Պատմական հողին վրայ ջնջուեցաւ, միայն չի վիրաւորուեցաւ, չի ջարդուեցաւ, այլ բոլորովին նետուեցաւ: Եւ մենք վերջին հայը եղանք, որ աս չարչարանքէն մինչեւ հիմա չեմ գիտեր ինչպէս կ’ըլլայ, որ մինչեւ ան ատեններն ալ ապրեցանք: Վախի աղբիւրը քու՞րդն էր, թէ՞ թուրքը: – Թուրքը: Հարկաւ թուրքը: Մեր շրջաններուն մինչեւ հիմա, բոլոր հին հայ աշխարհուն վրայ այսօր միայն քուրդը կայ, այն ատենն ալ քուրդն էր: Քուրդին հետ հայը կրնայ բանակցել, կռուել եւ հաշտուել, եթէ քուրդին թուրք իշխանութիւնը արտօնութիւն չի տայ: Հին հայ աշխարհուն վրայ թուրքական ներկայութիւնը միայն զինուորներով եւ ժանդարմներով է: Ասիկա յատկանշական է: Հայի դէմ քուրդին կը պաշտպանեն զինուորներով եւ ժանդարմներով: Զինուորից եւ ժանդարմից է վախը: Դուք ասում էք, որ փախած հայերը Անատոլիայի կողմերից վերադարձան Սասուն: «Անատոլիա» ասելով ի՞նչը նկատի ունէք, Անատոլիան ո՞րն է: – Անատոլիան թրքական մասը մենք կը կարծենք: Այսինքն` Արևմտեան Հայաստանին դուք Անատոլիա չէք ասում: Իսահակ – Չէ, հայկական բաժնին Անատոլիա մենք չէինք գիտեր: Չէինք գիտեր նաեւ, որ այսքան մեծ հայութիւն մը ունեցած է: Ջարդին մասին մենք կը կարծէինք տեղին վրայ միայն, մեր շրջանին պատահութիւն մը եղաւ, բայց ասքան մեծ չափով չէինք կրնայ երեւակայիլ, չէինք գիտեր: Կարծում էք ձեր ծնողնե՞րն էլ ջարդերի չափերի մասին պատկերա-ցում չունէին: Իսահակ – Ոչ: Գիտէին որ բոլոր-բոլոր շրջանները… այսինքն վստահ չգիտեմ իրենց իմացածը: Բայց գիտեմ, որ ջարդերէն շատ առաջ թուրքերը շրջաններուն սահմանները փոխեցին, այսինքն` երբ որ մենք մեր կողմե-րէն կը խօսինք, Ռեշկոթա կ’ըսեն մեր կողմերը ջարդէն յետոյ: Եւ որպէսզի հայերուն չափը, տոկոսը իջեցնեն, Թուրքիայի մէջ սկսան շրջանները կազմակերպել, որ հայերուն տոկոսը իջեցնեն: Ըսենք որ առաջ բոլորը Մուշին կը պատկանին, շրջաններէն Սիիրդին կապեցին: Սիիրդին եղողը ուրիշին շրջանին կապեցին, որ քուրդերուն դպրոցները, քուրդերուն թիւը աւելցնեն, հայերուն դպրոցները աւելի պակսի: Իսահակ, դուք դա որտեղի՞ց գիտէք, որ այդպէս արեցին: Իսահակ – Ինչ որ կը հասկնամ` այսօրուան աչքով, այն օրուան աչքով չեմ կրնար: Անոր համար կ’ըսեմ, որ մենք երեւակայութիւնն ալ նոյնը չունինք, որ ջարդը ասքան տարածուած, ասքան մեծ չափով եղած է: Ինչքան գիտեմ, մեր կողմերը ամէն քուրդը, ամէն սուրիանի [ասորի], ամէն հայը գիտէ, որ ջարդը ահագին զոհեր տուաւ, ամէնը գիտեն, որ թուրքը հայերը գիւղերէն հանելէն յետոյ անմիջապէս մեռցրած են: Հիմա եթէ կրկին ձեր գիւղին` Բիմէրին վերադառնանք, դուք հասկա-ցողութիւն ունէի՞ք, թէ ձեր գիւղի քրդերը երբ եկան Բիմէր, իրենք Բիմէրի հայերին ջարդել են եկել են, թէ՞ իրենք հող չեն ունեցել, ուղղակի դատարկ տարածք է եղել, եկել են: Իսահակ – Ինչպէս պատմութիւնը մեզի երեւակայութիւնը կու գար, ասիկա պետութիւնը ըրած է եւ պետութեան մէջ աշխատող որոշ զինուո-րականներ: Իսահակ, ես կարդացած պատմութիւնը չեմ հարցնում: Հենց ձեր գիւղում ապրում էին քրդեր, դուք այդ քրդերի երեխաների հետ խաղում էիք, ձեր ծնողները շփւում էին. որեւէ պատկերացում ունէի՞ն արդեօք, ձեր գիւղի քուրդը, որեւէ մի քուրդ, որ հայերի ջարդին մասնակցել է եւ յետոյ եկել է այդ հայի տանը, կամ որեւէ այլ հայի տանը ապրում է, էդպիսի մի որեւէ պատմութիւն գիտէ՞ք դուք: Իսահակ – Չէ, չեմ գիտեր: Այսինքն` ձեր գիւղի քուրդերին դուք գիտէք, որ իրենք ջարդեր չեն արել: – Ըսեմ որ մեր գիւղի քուրդերը յետոյ մեր գիւղը տեղաւորուեցան: Որոշ ընտանիքներու մասին կը խօսին, որ աս ընտանիքը ջարդին ատենը չարչարանք ըրած են, որոշ աշիրէթներուն մասին կ’ըսեն կոր: Ասոնք` հայերը պահպանեցին, ասոնք` հայերը ջարդեցին, ասոնք` չէզոք էին: Ձեր գիւղի քրդերը ո՞ր աշիրէթից էին: – Ռշկոթա աշիրէթի: Եւ այսօր հիմա ըսին, որ իբրեւ Ռշկոթա ժողովուրդ հին հայ ժողովուրդ եղած է, սուլթանների ատենը բոլորովին քրդացած: Որովհետեւ ըսին Ռշկոթա եւ Ռշտունի աշիրէթները նոյնն են: Իսկ ի՞նչ էք կարծում, քրդերի մէջ կա՞յ այդ գիտակցութիւնը, ռշկոթաների մէջ որեւէ էդպիսի տեղեկութիւն կա՞յ, որ իրենց նախնիները գուցէ հայ են եղել: – Քուրդերուն մէջ կայ: Շատերը կ’ըսեն մեր պապերը հայ եղած են: Գիտենք, որ անոնք, որ շատ կանուխ արդէն մուսուլման դարձած են, մեզի համար արդէն հայից քուրդ դարձած կ’ըլլան: Հասկցա՞ր: Հիմա արդէն մէկը քրիստոնեայ չըլլայ, բայց եթէ մէկը մուսուլման դառնա նէ, անմիջապէս քուրդ կ’ըլլա կոր: Եւ քուրդերը աս իմացութիւնը ունեն: Շատ անգամ մոլլաները իրանց աղջիկը հայի մը կու տային, որ անի այլեւս վերադառնալ կարելի չէր հայի: Հենց որ հայը իսլամ կը դառնար, նրան շուտով աղ-ջիկ կը տային, որմէ ետք այլեւս վերադարձ չիկար, չէր կարող քրիստոն-եայ ըլլալ: Այո: Ես կը յիշեմ կոր, որ մեր գիւղին մէջ Հայկ կար, մեր դրացին անոր համար մէկ անգամ ըսաւ, թէ մեր աղջիկը սիրեր է, անոր պիտի ամուսնացնենք: Բոլոր գիւղը իրար մտան, գացինք, մեր տղան ան քուրդ ընտանիքէն դուրս հանեցինք: Չի պիտի ձգենք, որ աս հարսանիքը ըլլայ: Եւ տեսէք, աղջիկ չէ, տղան դուրս հանեցինք: Եւ անկէ ետքը անմիջապէս հային հետ ամուսնացուցինք: Դա կռիւ չդարձա՞ւ: – Կռիւ չի դարձաւ: Գրագէտ մարդիկ գիւղում կայի՞ն: Իսահակ – Քուրդերու մէջ չիկար: Քուրդերու մէջ արդէն կրթութեան միշտ չիկար: Բայց մեր պարագան տարբեր էր: Հիմա կը զարմանանք կոր, որ ջարդէն առաջ մեր շրջանը ահագին դպրոցներ կային: Մեծ հայրիկիս տարիքին հայրերը նոյնիսկ հայերէն սովրած են, կրթութիւն առեր են, դպրոցական կրթութիւն առած են: Մէ խնամի մը ունէինք, իմ մեծ եղբայ-րիս հայրը [աները] գոց աւետարան գիտէր եւ կը կարդար: Քահանան չէր, բայց հայերէն կրնար կարդալ: Անկէ վերջը որեւէ մէկը բան մը հայերէն չէր սովրած, արդէն հայերէն ալ չեն սովրած: Զաւակները նոյնիսկ: Հայրիկս դպրոց չէ գացած, մայրիկս նոյնպէս՝ չէ: Մեր կողմերը ջարդէն յետոյ մեր շրջանին դպրոց չձգեցին: Անատոլուին մէջը ցրուած, քուրդական գիւ-ղերում, հարկաւ սովորելու տեղ չիկար, դպրոց չիկար: Մեր գիւղերուն մէջ արդէն մինչև 60ական թիւերուն դպրոց մըն ալ չիկար, միայն քաղաքնե-րուն մէջը կար: Մեր սերունդին համար, սակայն, արդէն դպրոց եղաւ: Իմ մեծ եղբայրս մեր գիւղի դպրոց գացող առաջին աշակերտը եղած է, որ ին-քը 1961-62 թիւին սկսաւ, Խորոխ գիւղում: Խորոխում նոյնպէս հայեր ապրողներ կային եւ իմ ամենամօտիկ դպրոցը հոն է` Խորոխ: Խորոխը աւելի՞ շատ մարդ ունէր, քա՞ն Բիմէլը: Իսահակ – Ոչ, նոյնպէս [նոյնքան] մարդ ունէր, բայց անտեղը ինչպէս էին հաւնիլ չեմ գիտեր, առաջին դպրոցը շինեցին, եւ բոլոր շրջանին գիւղերը, ով որ կ’ուզէր, մեր գիւղը եւ բոլոր շրջանին գիւղերը մէկ դասարան ունէր, հոն դպրոց կ’երթային: Հոն կ’երթային քուրդ, հայ, աղջիկ, տղայ, բոլոր երեխաները: Իմ եղբայրս ինք գնաց: Այն ատեն պէտք է տասը-տասնմէկ տարեկան ըլլար, որ գնաց ինքզինքը արձանագրուեց: Կարծեմ որ հինգէն մինչեւ տասը կիլոմետր էր: Այո, շատ հեռու էր: Բիմէրից ուրիշ մէկը չիկար: Երկու տարի ետքը ինքը մեզի համոզեց, որպէսզի ինքն առանձին այլեւս չերթայ-չիգայ: Ճիշտ այն ատեն Առաքելը եւ ես, Առաքելը իրենց եղբայրն է, կարծեմ առաջինը եղանք, եւ երեք ուրիշ քուրդ երեխայ: Դպրոցի բերումով էր, որ հայրիկս մեզի թուղթեր հանեց: Իմ թուղթին մէջ ծնունդիս տարին արձանագրուած է 1957ը, քանի որ դպրոցը եօթ տարե-կանէն էր: Ան տարին 1963ին պէտք է ըլլայ, որպէսզի եօթը տարեկան երեւիմ, ծնունդիս տարին 1957 արձանագրեց: Միւսներու պարագան նոյնն է, ինք կ’ըսէր թիւերը, անոնք կ’արձանագրէին: Միւս եղբայրս` 58ը, միւսը` 59, միւսը` 60: Ասոնք ճիշտ թիւերը չեն, դպրոցին յարմար թիւեր են: Մենք ամէն օր գիւղէն կ’երթայինք: Մեր գիւղէն աղջիկ չիկար, բայց Խորոխ գիւ-ղից դպրոցին մէջ եզիդի երկու-երեք աղջիկ կար: Թուրքերէնը արդէն հոն սովրանք: Դպրոցը միայն թուրքերէն էր, քուրդերէնը արգիլուած էր, հայե-րէնը արգիլուած էր, արդէն հայերէնի մասին խօսք ալ չիկար: Միայն թուրքերէն: 40-50 աշակերտ մէկ ուսուցիչով, նոյն սենեակին մէջ, ասանկ հինգ էկիպաժ` առաջին, երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, հինգ դասարան, ա-մէնն էլ` միայն մի ուսուցիչ: Նոյն ուսուցիչը: Մեր ուսուցիչն ալ երիտա-սարդ թուրք էր, Անկարայէն, կամ` չեմ գիտեր ուրտեղէն եկած էր, իբրեւ ուսուցիչ կու գար, դպրոցին մէջը արդէն իր սենեակը ունէր: Չէ որ չէինք հասկնար, թուրքերէն չգիտէինք, մեզի շատ կը ծեծէր: Միայն մեզի չէր, բոլոր դասարանին: Հիմա մէկ սենեակի մէջը, հինգ դասարան, մէջը չորս-հինգ ժամ պիտի նստիս, չես հասկնար կոր, մէկը միւսի հետ կը խօսին կոր, կը տեսնան կոր… մեզի բոլորիս շատ կը ծեծէր: Կը յիշեմ այն ատեն առաջին օթօներն ալ տեսանք: Մեր գիւղերը այն ատեն ամերիկացիները սկսան գալ, գերմանացիները, անգլիացիները: Փեթրոլը փնտռելու: Գիտենք որ ասոնք ֆրանսիացի են, անգլիացի են, ասոնք բոլորը քրիստոնեայ են, բայց լեզու չենք գիտեր: Մենք դպրոցը կ’երթանք կոր, օթօսթոփ առաջին անգամ կ’ընենք կոր, հիմա օթօսթոփին մարդիկ կը կենան կոր, մեզի կ’առնեն մինչեւ դպրոց, գրեթէ ինծի ճամփան կէսը կ’ազատէր: Եւ առաջին անգամ սկսան մարդիկ` մեր հայերն ալ, քրդերն ալ աշխատելու, գործաւոր կը փնտռէին կոր, չորս, հինգ, վեց ամիս: – Աղջիկներն այդպէս էլ չսովորեցին: Իսահակ – Ոչ, մինչեւ Պօլիս գացինք: Մեր շրջաններում չիկար, սակայն նոյն 1961-2-3 թիւերուն ուրիշ շրջանին պետութիւնը գիշերօթիկ դպրոցներ ալ բացաւ եւ աղջիկները հաւաքեց, որպէսզի ուսում առնեն, տղաքները հաւաքեց, որպէսզի ուսում առնեն: Կը ստիպէին ալ: Քոյրիկիս աղջիկը տարան եւ գիտենք, որ քոյրիկս երեք ամիս իր աղջիկը չտեսաւ: Երբ որ վերադարձաւ, թրքերէն կը խօսի կոր, ամերիկական խաղեր կը խաղային: Մեծերը, ծնողքը ըսին` չէ որ ասոնք մեր երեխաները գլուխնին կը փոխին կոր, դպրոցին չիպիտի ղրկեն այլեւս: Ինքը իրեն ընտանիքով Ջեդակա կ’ապրէին, մենք Բիմէր կ’ապրէինք, աղջիկը Ջեդակայէն մեզի տուն բերին, ասին, որ ասանկ խնդիր մը ունինք, աղջիկը ձեզի թող մնայ, թուրքերը աղջիկը մեզմէ կ’առնին կոր, այսինքն` պիտի թրքացնեն: Կը մտածէինք նպատակնին ան էր, քուրդերուն, հայերուն բոլոր ուսում տան, որպէսզի հպարտ թուրք դառնան: Ան աղջիկը, որ հիմա Պօլիս կ’ապրի, վեց ամիսի չափ մեզի մնաց, որ հայրիկը կը վախնար, որ զինուորութիւնը ան ժամանակ ալ աղջիկը փնտռէ, տունէն պիտի առնի տանի: Քանի անգամ մը եկան, չտեսան, չգտան, արդէն սկսին աղջիկը իր տունը վերադառնալ: Անվստահութիւնը շատ մեծ էր: Քանի գիւղում` Բիմէրում էիք ապրում, եթէ կարիք կար ասենք գնալ Բաթման, կամ որեւէ մի քիչ հեռու տեղ, ինչո՞վ էիք գնում: Ձի, աւանակ ունէի՞ք: – Էշ ունէինք, ձի շատ քիչ ունէինք, մենք մէկ հատ ունէինք, շատ անգամ էշով կամ ոտքով: Ձին քիչ կար, թէ հայու, թէ քուրդի մօտ: Ձին շատ գործի բան չէր: Էշը աւելի աշխատանքի կենդանի էր, ամէն մի ընտանիք եթէ մի էշ ունէր կամ երկու-երեք էշ ունէր, կով, ոչխար, հաւ` ասանկ հարուստ կեանքի նշան էր: Հայե՞րը, թէ՞ քրդերն էին աւելի ունեւոր: – Ունեւոր մարդ քիչ կար: Արդէն եթէ ընտանիքը սոված չէր` մարդն ունեւոր կը դիտուէր: Շատ տղամարդ ունեցողը աւելի շատ արդիւնք կ’ունենար: Ատանկ տարբերութիւն չիկար: Բոլորն ալ հագուստ քիչ ունէին, արդէն հագուստի վրայ ծախս անելը շռայլութիւն էր: Իսահակ, իսկ քանի ապրում էիք Սասունում, ձեր գիւղում եւ ուրիշ գիւղերում որեւէ ուխտատեղ, ուխտագնացութիւն ունէի՞ք: Իսահակ – Այո: Մենք, մեր ուխտագնացութիւնէն ամենամեծը Մարաթուկ լեռին օրն է: Մեր գիւղին մէջը Զիարէթ[xii] կ’ըսէինք, մուսուլմաններն ալ կ’երթային, հայերն ալ կ’երթային: Հայու բոլոր գիւղերէն լեռ մը կ’երթային բոլոր Սեպտեմբեր ամիսին, կարելի է Սուրբ Խաչին ատեն պէտք է ըլլայ, որովհետեւ միշտ այն ատենին կը պատահէր, վստահ չեմ սակայն` իբրեւ Սուրբ Խաչ կը տօնենք, չէնէ… ուխտի տեղը ճաշ կը տանէինք, մեր աղօթքները, մուսուլմանների աղօթքները նոյն ատենը օր մը անանկ միա-սին կ’անցուցէինք: Այդ զիարէթը ի՞նչ զիարէթ էր, յիշու՞մ էք, ի՞նչ պատկեր էր, – տուն էր, շէնք էր, քար էր. աղբիւր կար, ջուր կար: – Բան մըն ալ չիկար, լեռ միայն, լեռին վրայ: Աղբիւր ալ չիկար, ջուր ալ չիկար: – Զիարէթը մեր գիւղին ճիշտ մօտ էր, մուսուլմանները կ’ըսեն, որ շէյ-խերուն լեռ է, բայց անոր համար մենք անանկ ալ չէինք ընդունել, բայց մենք ալ կ’երթայինք: Բայց մեր Մարաթուկին եկեղեցիին օրը, հիւանդ ըլլար, կամ ինչ ըլլար` բոլորը կ’երթային եկեղեցին: Լեռուն ճիշտ գագաթին վրայ եկեղեցի կար, որը մինչեւ հիմա ուխտատեղ է եւ մեր շրջանի հայերը կ’երթան: Գիտէինք, որ մեր մեծերը Տիգրանակերտ կ’երթային եկեղեցին: Մենք առաջին ատենները հայ եկեղեցիին հետ կապ չունեցանք երեւի, սուրիանի քահանաներ կու գային կնքելու: Իսկ եթէ քահանայ չկա՞ր: Իսահակ – Հայ քահանայ արդէն չիկար: Հայ քահանայ մենք միայն Պօլիս տեսանք: Ով կարող էր Աւետարան կարդալ, կ’երթային Արածանի, Մուրադ գետի մէջ իրենց երեխաներին կնունք արեցին: Իմ քոյրիկիս ամուսինին հայրիկը` կեսրարը, իր թոռնիկները ինք կը տանէր գետին մէջ Աւետարան կը կարդար, որ քիչ հայ կար Աւետարան կը կարդար: Ինքը կրնար կարդալ, կը տանէր ինք կը կարդար եւ ջուրին մէջ կը կանգնէր, անանկով կ’ընէր: Իսկ պսա՞կ, թաղու՞մ: – Պսակ, թաղում անպայման սուրիանի քահանան կը բերէին եւ ա-նանկ կ’ընէին: Կնունքը շատ կանուխ կ’ընէին, որովհետեւ պստիկները երբեմն շատ կանուխ կը մահանային: Բայց պստիկները Բիմէրի մեր գիւ-ղին մէջ միշտ աւելի բազմաթիւ էին, քան մեծերը: Երեք, չորս անգամ: Ձեր գիւղում առանձին գերեզմանատու՞ն ունէիք: – Այո: Հայերը առանձին գերեզմանատեղ ունէինք` երկու հատ, մէկ հատը պստիկներուն, մէկ հատ ալ` մեծերուն: Առանձի՞ն էին դրանք: Ի՞նչու: – Չեմ գիտեր, մեր գիւղերը անանկ կ’ընէին, պստիկներուն մեծերի գերեզման չէին տաներ: Գուցէ փոքրերը կնքուած չէին` ա՞յդ պատճառով: – Ադ պատճառով ալ: Կրնամ ըսել որ ան պատճառով: Եթէ կնունք չէին ըրած, կ’ըսէին, որ հարամ կ’երթայ, որն ալ հայրերուն, մայրերուն յանցանքն է, ասիկա մեղք է: Ան ատենը պստիկները կը հիւանդանային եւ դեղ չիկար, բժիշկ չիկար եւ ահագին պստիկ կրնար մեռնիլ: Անոր համար մեր ծնողները շատ զաւակ կ’ընէին, որ կարելի է, որ երկուքէն մէկը կրնայ մեռնի: Բայց 1960 թիւերէն յետոյ անթիպիոթիք երեւի եկաւ, որ աւելի քիչ մահացութիւն եղաւ: Իսկ այդ գերեզմանները հիմա կա՞ն: – Ան գերեզմանները չիկան, բոլորը աւերուած են: Ի՞նչու: Այսինքն յատուկ աւերե՞լ են, թէ՞ աւերուեցին, որովհետեւ այ-լեւս հայ չկայ: – Չէ, յատուկ չաւիրեցին: Խնամք չեղաւ: Որպէս հող կը գործածեն կոր: Անցեալները եղբայրս գնաց, հայրիկին` մեր գերեզմանին վրայէն հող առաւ, հոս` Հայաստան բերաւ: Այսինքն հիմա եթէ ուզէք, Կիրակոսի եւ Օհանի գերեզմանները չէ՞ք գտնի: – Չենք գտնայ, որեւէ մէկուն չենք գտնայ: Քար չէի՞ք դնում գերեզմանի վրայ: – Գերեզմանը ասանկ կը գործէինք` քար մը առանց գրութեան, առանց բան, որ ամէն մարդ գիտէր, որ ով ուր թաղուած է, բայց հիմա չենք կրնայ գտնիլ: Իսահակ – Խորհելով մէջը բան մը կը գտնան, եթէ փնտռեն: Գիտես, միայն մեր հոն տեղը, ճիշտն ըսեմ, հին հայերը մեռնողին ամէնից սիրած բանը միասին կը թաղէին կարծեմ: Շատ անգամ դանակ մը, որ շուր կ’ըսէին, գիտե՞ս, ադ դանակը, եթէ մեռնողը բոլոր կեանքին գործածած է, ա-նոր յիշատակով կ’ըսէին, որ իրար չբաժընուեն: Ինչ որ գիտեմ, ասանկ բաներ կ’ընէին: Ասով կրնան գտնիլ իրենց հարազատը: Բայց տեղերը յայտնի չեն: Որեւէ տարբերութիւն կա՞ր հայի տան եւ քրդի տան միջեւ, թէ՛ տան իմաստով, թէ՛ ապրելու իմաստով: Հացը տարբեր էր գուցէ, թոնիրը տարբեր էր գուցէ, մածունը տարբեր էր գուցէ, չգիտեմ: Կամ` քուրդը ի՞նչ էր ուտում, հայը ի՞նչ էր ուտում, որեւէ տարբերութիւն կա՞ր դրանում: – Ասպիսի բաներու` ճաշի եւ այլն, հարստութեան, ինչ ունիս անկէ սեղան կը բերես, բայց հագուածին տարբերութիւնը կար: Մեր հագուածին գոյները եւ կարածը, մոտէլը ինչպէս էր տարբերութիւն կու տար, որ ամէն մարդ գիտէր որ ասիկա հայ է, անիկա քուրդ է, միւսը եզիդի է: Եզիդինե-րուն համար շատ անգամ նշան մը կայ, որ հոս կը դնեն եւ իրենց փանթո-լոնն է, վարտիք ըսենք, ինչ ըսենք, չեմ գիտեր, ճերմակ կ’ըլլայ: Սարգիս – Հայերը իրենց տուներու հետեւը խաչ կը դնէին: Նոյնը կ’ը-նէին նաեւ մուսուլման դարձած հայերը: Իբր խաչը իրեն կը պաշտպանէր, որքան որ մուսուլման դարձած են: Այսինքն` եթէ գնանք Բիմէր, հայերի նախկին տներում այդ խաչը կը տեսնե՞նք, թէ՞ չկայ: Սարգիս – Տեղ մը կայ, որ մինակ իրենք գիտեն ուր դրած են այդ նշա-նը եւ կայ: Այսինքն` որեւէ քարի վրայ փորա՞ծ է, թէ ինչ է: Սարգիս – Չէ, տունին հետեւը տեղ մը նշանը դրած է: Ատիկա կրնայ ըլլալ գործած է, կրնայ փայտ ըլլալ, քար: Բայց միշտ տեղ մը դրած նշան կայ: Իսկ տօներից որեւէ յիշողութիւն ունէ՞ք: – Այո: Վարդավառ կ’ընէինք: Ջուր կը նետէինք: Այսինքն` դուք գնում էիք, ջուրն էի՞ք մտնում, թէ՞ ջուրը բերում էիք թասով իրար վրայ էիք լցնում: – Կարծեմ որ մենք թասով իրար վրայ կը նետէինք: Իսահակ – Մեր գիւղին մէջ իմացող մարդ չիկար: Մեր ծնողքը արդէն իրենց գիւղերէն դուրս, հոս-հոն մեծցած էին, սովորոյթները չի գիտէին: Քահանայ արդէն չիկար: Չեմ գիտեր, եթէ մեր ծնողքը անոնց տեսած, անոնց լսած ըլլային երբեւէ: Աս պատճառներից մէկն էր, որ մեր գիւղում ով ինչպէս կարող էր, ինչպէս կը յիշէր` կ’ասէր հայկական բաները: Կը յիշեմ երկար վէճ կար, թէ պահքի ժամանակ ձուկ կարելի՞ է ուտել, չէ նէ` չէ: Մէկը չիկար ստոյգ բան ասէր: Անոնք վիճեցին, մինչեւ որոշում առան, թէ չուտել աւելի վստահելի է: Մեղք չգործածենք, մէկ անգամէն եօթը շաբաթը, մինչեւ Զատիկը պահք կը բռնենք: – Ասիկա շատ դժուարութիւններ կ’ընէր: Որոշ բան չգիտէին, ամէնը մտածելով էր: Զատիկը գիտէին` պահքէ վերջ է: Երբեմն չիգիտէին` պահքը երբ կը սկսի: Խօսելով որոշում կ’առնէին: Մանաւանդ Զատիկը շատ լաւ կը յիշենք, մեծ հաճոյք է: Քրիստոնէական ծնունդը, այսինքն` Քրիստոսին ծնունդին պահքը կ’ընէինք, եւ յետոյ կը տօնէինք: Քանի Բիմէրում էիք ապրում եւ քանի քրդերի հետ էիք շփւում, դուք գիտէի՞ք, որ ձեզնից բացի, Սասունից բացի ուրիշ տեղ հայեր կան, տեղեա՞կ էիք, ձեր մեծերը գիտէի՞ն: Գիտէի՞ք Հայաստան կայ, առհասարակ հայ, Հայաստան, այդ պատկերացումներից ի՞նչ գիտէիք: – Շատ քիչ գիտէինք: Գիտէինք, որ Հայաստան մը կայ, ռադիօ Երեւանը մեզի համար շատ ոգեւորիչ էր, քրդերէն հաղորդումներ կու տար: Մեզի համար կեանք կու տար: Այսինքն` դա օգնեց, որ դուք իմանաք, որ աշխարհում ուրիշ տեղ հայ կայ, եւ Հայաստան կայ: Իսահակ – Այո: Յետոյ Սուրիան կար, Կամշլուն, հոն հայեր կ’ապրէին, ջարդէն ետքը շատ սասունցիներ հոն գացին: Կապեր կային, կ’երթային կու գային: Մեր գիւղացիները առանց գիտնալու Հայաստան կայ հոստեղ, իրենք մեր կողմերէն գացին Սուրիա, Սուրիայէն հոս [Հայաստան] եկան, մեզի բարեւ կը ղրկէին կոր, կը վախնայինք կոր բարեւել, բայց կ’ըսէինք կոր` ինչպէ՞ս, ասո՞նք ալ իմըն են: Մեզի բարեւներ կը ղրկէին կոր, կ’ըսէ կոր ա՛ս, ա՛ս ընտանիքը բարեւ կ’ընենք կոր, ռադիոյով: Կը զարմանայինք կոր: Բայց դա ինչ որ ծրագիր չէ՞ր առաջացնում, ինչպէս կապուել այդ հա-յութեան հետ, թէ՞ վախ կար շատ: Իսահակ – Չէինք գիտեր կոր: Իմ մեծ հայրիկս կ’երեւի քիչ մը աւելի շատ գիտէր, որովհետեւ ինքը պարտաւորուած էր ամէն շաբաթ, քարաքոն կ’ըսենք՝ զինուորականներուն տեղը, կ’երթար ստորագրութիւն կու տար: Բոլոր մեծ հայրիկները գնու՞մ էին, թէ՞ միայն ձեր մեծ հայրիկը: Իսահակ – Չէ, բոլորը չէ, իմ մեծ հայրիկս կ’երեւի, քանի տարիներով գնաց գոնէ: Ու՞ր էր գնում, հենց գիւղի մէ՞ջն էր, թէ՞ հեռու ուրիշ տեղ էր: Իսահակ – Ուրիշ, Հաֆասէ ըսած տեղ մը կար, ընտեղը զինուորներուն տեղ մը կար, պէտք էր ամէն շաբաթ էրթար, պատճառն ալ երեւի այն է, ասանկ կը խորհիմ կոր, որ իր շրջանէն շատ չհեռանայ: Բայց դուք միայն ձեր մեծ հայրիկի դէպքը գիտէք, դուք չգիտէք, օրի-նակ, Կիրակոսը կամ Օհանը գնում ստորագրու՞մ էր, որ ինքն այդտեղ է: Սարգիս – Ճիշտ ըսեմ, մենք շատ փոքր էինք: Հնարաւոր է մեծերը լաւ գիտնային: Գիտեմ, որ իմ հայրիկիս քեռիները քառասնականներին Սուրիայով Հայաստան գացին, եւ ասիկա բոլորը գիտէին: Ուրեմն պէտք է որ Հայաստանի մասին գիտնային: Հարկաւ հնարաւոր է, որ Սուրիա իմացան Հայաստանի մասին: Միայն գիտեմ, որ մեր մանկութեան շրջանին այս պատմութիւնները հեքիաթի նման կը պատմէին: Իսահակ – Կը խորհիմ, որ քանի չձգեցին իրենց հին գիւղերուն էրթալ, ատով կը ստուգէին, որ չվերադարձա՞ւ արդեօք: Անոնց չի ձգեցին իրենց հին գիւղերը էրթալ, ըսին որ աս շրջանը էրթան, որովհետեւ գիւղերը բո-լորը պարապ էին, ջարդուած, հայութենէն պարպուած, այրուած գիւղերը ահագին կային: Քառասնականներին իմ ծնողքս Խորխէ գիւղը կ’ապրէին: Որոշ թիւով հայերու թոյլ տուեցին Խորխէ մնալու: Բայց Աուսկիէ[xiii], օրինակ, թոյլ չի տուեցին: Աուսկիէ գիւղը, որ այսօրուան Բեշիրէ Իսթատիոնին ճիշտ միացած գիւղն է, որ քաղաքի մաս մը դարձաւ այլեւս: Բայց հին Աուսկիէ բոլոր հայ գիւղ մըն էր եւ թուրք զինուորը այրեց գիւղը: Չի մնաց հայը: Ամէն բան այրեցին: Մեր գիւղին մէջ տուն մը կար, գիտեմ որ ան ատեն, գերան գիտէ՞ք ինչ է, ան Աուսկիէէն այրած, մնացած գերանները բերին իրանց տունը շինեցին Խորխէ գիւղում: Ադ մարդոց եթէ թոյլ տային Աուսկիէ մնալու, հոնտեղ տուն շինելու` աւելի դիւրին պիտի ըլլար: Բայց ոչ, Խորխէ միայն թոյլատրեցին: Հաւանաբար այդ պատճառներէն մին է, որ աւելի հեռու, զորօրինակ Հայաստան էրթալու միտքը մեր ծնողքը չունեցան: Հիմա կը խորհիմ, որ եթէ կառավարութեանը դիմում ընէին, հա-ւանաբար ուրախութեամբ թոյլ պիտի տային, որ հայերը բոլորովին ձգէին երկիրը եւ էրթային: Աուսկիէ եւ Հայաստան տարբեր բաներ էին կառավարութեան համար: Հայաստանը տեղ մըն էր Թուրքիայէն դուրս, կառավարութեան մտահոգութիւնն ալ ան էր, որպէսզի հայերը Թուրքիոյ ներսում միասին չըլլային, հոծ չըլլային, եւ իրենց բնիկ տարածքներում չըլլային: Ատիկա հիմա ադպէս կը դատիմ: Իսկապէս էլ Սուրիա գնալը հեշտ էր, սահմանը հատելը դժուարութիւն չէր: Կը խորհիմ, որ աս ասպէս էր նաեւ, որպէսզի երկրէն հայերուն դուրս գալը դիւրացնեն: Բայց մեր մանկութեան ատենը աս միտքերը չիկային, գիտէինք միայն, որ նոյնիսկ շրջանէն դուրս էրթալու թոյլտուութիւն պիտի առնուէր: Կարեւոր է գիտնալ նաեւ, որ առանձին հայերու գիւղ չիկար: Ջարդերէն մնացածներուն կամ կը թոյատրէին քուրդերու հետ միասին մի գիւղի մէջ կենալ, կամ, եթէ արդէն մի գիւղում հայեր կային, հոն քուրդեր ալ կը բնակեցնէին: Ասոնք մեր մանկութեան շրջանին շատ չի խօսուեցան, բայց ասոնք բոլորը գիտեն: Իսկ առհասարակ հայերի եւ քրդերի միջեւ որեւէ լարուածութիւն կա՞ր: Իսահակ – Ոչ: Մենք շատ զգուշ կ’ապրէինք: Միշտ զգուշաւոր էինք, քանի մուսուլմանները տիրապետող են: Օրէնքը միշտ իրենց կը պաշտ-պանէր: Միայն 1966 թիւին լուրջ դէպք պատահեցաւ, եւ մեր ծնողքը մտածեցին, որ այլեւս վտանգաւոր է այդպէս ապրել: 1966 թիւին մենք պահքի շրջան էինք, Զատիկի պահքի շրջան ենք, պահքի մէջն ենք: Մեր գիւղը մէկը եկաւ, քուրդ էր, հարցրեց Կիրակոսի տունը ու՞ր է: Կիրակոսը աս տղաներուն մեծ հայրիկն էր, պապիկն էր, իրենց մեծ հայրիկին տունը հարցուց: Ասեց ես իրենց մեծ աղջկայ գիւղէն կու գամ, ինքը ըսեր է, որ իմ հայրիկիս գիւղէն բարեւ բերես, անոր համար հիմա պատահեցայ, անոր կ’ուզէի տեսնալ, բարեւներ բերել: Ես ասիկա պարզ կը յիշեմ: Եկաւ անոնց տունը: Բերինք բոլոր գիշերը անոր հետ նստեցանք, ան խօսեցաւ, բոլորը խօսեցան: Մենք ալ պզտիկ ենք, հոն ենք: Մեր անտեղն ալ, եթէ հիւր մը գա նէ, շատ կը հիւրասիրենք, գիշերն ալ կ’երթանք անոր հետ կը նստինք, մինչեւ ուշ պառկելու ատեն կը մնանք: Աս մարդը եկաւ, արդէն հիւր է: Մենք ալ պահքի մէջն ենք, միս չենք ուտեր, բայց անոր պատուին միսի պատրաստութիւն տեսանք: Բոլորը կը ճաշէին, կը զրուցէին: Իմ մեծ եղբայրս ալ հոն էր, շատ ուրախ էր: Մինչեւ պառկելու ատենը իրենց հետ նստեցանք: Ետքը ինքը ըսաւ որ աղօթք պիտի ընեմ: Ես իրենց մայրիկին հետ գացի ուրիշ քուրդի մը տունէն մասնաւոր բաներ կան, որ աղօթքի համար ձեռքերը լուանան, «լըսին» կ’ըսեն, գացինք բերինք: Յետոյ մենք գացինք հազիւ տուն հասանք, պայթունէն իմացանք, ինչպէս իրենց հայրը նոյն վարկեանին, տասը վարկեանին մէջ մեռցուցին: Կիրակոսը եւ Օհա-նը մեռցուցին եւ գացին: Միայն մի մա՞րդ էր դա անողը: Իսահակ – Մի մարդ մը տուն եկաւ, մեզի ադ բոլոր ատենը նստեցաւ, խօսեցաւ, ճաշեց, հիւրասիրուեցաւ եւ երբ որ պառկելու ատենը ըսաւ էր-թամ, աղօթքս պիտի ընեմ, չէինք գիտեր, որ ուրիշներու հետ եկած է, երկու, երեք, չորս հոգի է, քանի՞ հոգի է, չենք գիտեր, դուրսը կը սպասին գուցէ: Մեծ հայրը եւ հայրը ջարդեցին եւ փախան: Մինչեւ հիմա պատճառը չգիտէ՞ք դրա: Իսահակ – Չէ, շատ վստահ չեմ ճիշտն ու սուտը: Ետքը իմացանք, որ պոլսեցի էր: Վերջը մեր գիւղացիները իմացան, կ’ըսէին, որ աւազակ գուցէ, աւազակի ապրելացանկ մը ունեցող մէկը օր մը կու գայ Կիրակոսին փեսային տունը, ինքը զէնքեր կը նորոգէր, եւ կ’ըսէ, որ դուն իմ զէնքս լաւ չնորոգեցիր: Փեսան էլ կ’ըսէ, որ ես քու զէնքը լաւ նորոգած եմ, դու գործա-ծեցիր, գիտես աս զէնքը նորոգութունով շատ չի տեւիլ, կրնայ պատահի մէյ մըն ալ խանգարեցաւ: Նորէն կը նորոգեն, իրենց հայրն ալ հոն է, կը տեսնի խօսակցութիւնը կռիւի պէս կը շարունակէ, կ’ըսէ քի դուն ի՞նչ փրոպլէմ կը փնտռիս կոր, մարդը քեզի կ’ըսէ կոր, պատահած է, ինքը պիտի նորոգէ, դուն խօսք կ’ընես կոր եւ այլն, ասանկ բան է, ինքը դուրս կը նետէ: Աս էշքան, այս աւազակը կ’ըսէ կոր ես քեզի չպիտի ձգեմ, եւ անոր վրէժին կ’երեւի եկաւ, ասոնք ջարդեց: Մենք ալ կարծեցինք մեր գիւղացիները ջարդեցին: Ասոնք բոլորը խօսակցութիւններ են: Վերջիվերջոյ ինչ որ ես իմացայ, որովհետեւ ես միշտ մեր գիւղացիներուն հետ յարաբերութիւն ունեցայ, Գերմանիային մէջ կ’ապրին, Գերմանիային մէջն ալ մեր գիւղացիները տեղաւորեցան, եզիդի քուրդեր: Անոնք ըսին, որ տասը տարի յետոյ ան մարդը, որ Կիրակոսին տունը կու գայ եւ պատճառ կ’ըլլայ սպանդին, ան մարդը ըսեր է, որ շատ կը զղջամ կոր: Ճիշտն այն է, որ մինչեւ հիմա չենք գիտեր, արդեօ՞ք մեր գիւղացիները ջարդեցին: Որ չեմ կարծեր, ես կ’ըսեմ աս մարդը ջարդեց: Բայց այն ատեն գիւղին ներսը անվստահութիւն շատցաւ: Փախա՞ւ այդ քուրդը: Իսահակ – Դուրսի եղող քուրդերն ալ փախան, եթէ դուրսը կային: Կիրակոսին վիրաւորած են, մինչեւ հիմա աչքերնիս առջեւն է, ան վիրաւորուած վիճակին մէջ բժիշկին տարին, կ’ըսեն ճամփան մեռաւ ինքը, իսկ հայրերնին անմիջապէս մահացաւ: Ասիկա բոլոր գիւղին կեանքը բոլորո-վին փոխեց: Իրենց յոյս կտրեցին այնտեղ ալ ապրելու: Միայն ձե՞ր ընտանիքը, թէ՞ բոլոր հայերը: – Բոլոր հայերը: Դատի խնդիր եղաւ, յետոյ Տիգրանակերտին հայերին հետ յարաբերութիւն ունեցան, անկէ յետոյ չեմ գիտեր մեր մեծերը ինչպէս որոշին, ըսին որ Պօլիս պիտի տեղափոխուեն: Մէկ օրուան մէջ մեր տան մէջ մեր զատերը, մեր ցորենները հաւաքելէն յետոյ, ծախելէն յետոյ 1966 թիւին, կարծեմ Յունիս ամսին վերջին օրերը պէտք է ըլլար, նոյն օրը նոյն թիւին Պօլիս մեկնեցան ամբողջ գիւղով, հայերը անշուշտ: Իսլամացածնե՞րն էլ: Իսահակ – Ոչ, անոնք մնացին: Քառասուն ընտանիք եկան: Երեւի երեք հարիւր մարդ: Վաճառեցի՞ք ձեր տները: Իսահակ – Ոչ: Ո՞վ պիտի առնէր, «արդէն մեզի պիտի մնայ» իմաստով ոչ մէկ չառաւ, մեր հողերը նոյնպէս անտեղը ձգեցինք, թափուներ ալ ունէինք, թուղթեր ալ ունէինք: Մինչեւ հիմա մեր վկայականները ունինք, բայց քուրդերը կը գործածեն, մեզի բան մը չեն տար: Ասանկ տեղափոխում մը եղաւ, աս պատճառով մենք Պօլիս եկանք: Պօլիսը հասցէ չունինք, ճանչող մէկը չունինք, լեզու չէինք գիտեր: Պատրիարքարանը գտանք: Մեր մեծերը բոլորովին շոքէ կեանք մը ապրեցան [ցնցումի մէջ ընկան]: Այսինքն` եթէ քուրդախօս շրջանին մօտ տեղ մը տեղափոխուէինք, մեզի համար աւելի յարմար պիտի ըլլար: Իմ հայրիկս միշտ կը զղջար, ինչու մենք Սուրիա չտեղափոխուեցանք եւ Պօլիս եկանք: Որովհետեւ Սուրիայի կողմից տեղափոխութիւնը քուրդերէնով կրնանք շարունակել, ասենք` գիտցած լեզուով, քերականութիւնով գոնէ: Պօլիս եկանք տեղափոխուեցանք, բոլորնիս եկեղեցին` սրահը որ այսօր մուզէյի մը դարձած է: Պատրիարքարանի Մարիամ Աստուածածնի եկեղեցին: Աջ կողմին, պարապ եկեղեցին, հին եկեղեցին մեզի տուին, բոլորը` 35-40 ընտանիք ասանկ տեսանք, երեք-չորս ամիս, մինչեւ որ մեզի օգնեցին: Իսահակ, բայց ձեր գիւղից բացի, ուրիշ հայ գիւղերի՞ց էլ գաղթեցին, տեղափոխուեցին, թէ՞ նրանք մնացին: Իսահակ – Մեզմէ յետոյ, ով որ իմացաւ մենք գացինք, անոնք ալ մեզի հետեւեցան: Ինչու՞: – Կ’ըսեն որ մեզի միշտ ճնշումի տակ կու տան, եւ լուր ունեցանք հոն տեղը հայութիւն կայ, Պօլիս հայութիւն կայ: Մինչ այդ լուր չունէի՞ք, որ Պօլիս հայութիւն կայ: – Չէ: Ե՞րբ իմացաք, որ Պօլիս հայութիւն կայ: Իսահակ – Առաջին անգամ իմացանք, որ հայ դպրոցների աշակերտ կը փնտռեն, հայ զաւակները կը հաւաքեն, Պօլիս կը տանին եւ այլն: Աս պարագայէն առաջ արդէն խօսակցութիւն մը եղաւ, անունը հիմա ձեզի ըսեմ` Խաչիկը, Խաչիկ Աբելիկեան, մեր գիւղին առաջին Պօլիս տեղափոխուած աշակերտ եղած է: Անոնք Բեշիրին մէջ կը նստէին, արդէն ան-տեղը միշտ դպրոց կար: Խաչիկին Ջեմալ ա կ’ըսեն, այսօր Պօլիս կ’ապրի, ինքը առաջին աշակերտը եղաւ, որ լիսէն աւարտեց, վերջը ունիվերսիթէ-թը աւարտեց, Հայաստան այն ատենը եկաւ աստեղը ֆոլքլորին ուսումը առաւ եւ վերադարձաւ Պօլիս, շատ մը երգչախումբ եւ պարախումբ մը կազմակերպեց, եւ շատ յաջող բաներ ըրաւ: Ինքը հիմա ալ կայ, Պօլիս կ’ապրի, զաւակներ ունի եւ օրինակ եղաւ: Այն ատենը, սակայն, ոչինչ գիտէինք Պոլսոյ հայութեան մասին, բայց արդէն լուրեր կային, թէ պատ-րիարքարան կայ, դպրոց կայ: Երբ որ մենք պատրիարքարան հասանք, տեսանք, որ թուրքական կառավարութիւնը լուր ունեցաւ: Որովհետեւ թուրքական թերթ եկաւ, ես կը յիշեմ, որ թղթակից մը եկաւ, մեզի հետ քուրդերէն խօսեցաւ, ըսաւ ես սուրիացի եմ, հայ եմ: Միւս օրը թերթը գրեց, որ պատրիարքարանը Անատոլիէն հայերը կը բերէ կոր: Տեր Աստ-ուած, ի~նչ պատահեցաւ: Երբ որ ասանկ փունթէներով [տպագրական տառի չափ] Հուրիէթ թերթին մէջ գրեց, մեր պատկերները թերթին մէջ դրաւ, պատրիարքարանը իբրեւ յանցանք ամբաստանելով, որ Անատոլիէն հայեր կը բերէ, կը հաւաքէ: Շնորհք Գալուստեանն էր պատրիարքը: Պատրիարքը կը հարցաքննեն, թէ ինչ նպատակով հայերը կը հաւաքէ: Յե-տոյ իմացանք, որ ճիշտ այն օրը, որ մենք գնացք պիտի նստէինք Պօլիս գնալու, Վարդոյին մէջ երկրաշարժ մը եղեր էր: Երբ Շնորհք Գալուստեանը խնդիր ունեցաւ, ըսաւ, որ աս երկրաշարժէն փախող ընտանիքներ են, որ հայ են, մենք ստիպուած ենք [ընդունել], բնաւ չէինք սպասեր: Ճիշտը այն է, որ բնաւ սպասուած, խօսուած, կազմակերպուած բան մը չէր, ա-նանկ եկեր են, մենք ի՞նչ ընենք, մենք միայն անոնց օգնութիւն կու տանք կոր: Եւ յետոյ մեզի բոլորը վարդուցիներ ըսին: Մերինները դարձանք վարդուցի[xiv]: Ասիկա Յունիս-Յուլիսին սկիզբն էր: Երբ որ Սեպտեմբերը սկսաւ, առին մեզի դպրոցներ բաժնեցին: Առաքելը եւ ինձ, իրենց եղբայրն է, մեզի տարին Գարակէօզեան Վարժարանը, մենք չէ՞ որ երկու տարի ուսում առած ենք, երրորդ դասարան դրին: Մեզի Գարակէօզեան տարին, Գարակէօզեանից ալ երրորդ դասարանին մէջ տեղ չիկար, վարդուցիներ եկան նէ` աւելի շատ աշակերտ ունին, չեն կրնայ որովհետեւ` մեզի առան Ներսէսեան Դպրոց տարին, Գալֆայեան հայ ահագին շէնք մը, պալատին պէս շէնք մը, Ներսէսեանն ալ նոյնպէս, առջեւն ալ մեծ եկեղեցի մը, որ հառէչի  վրայ կը նայի: Ոչ թուրքերէն գիտենք կոր, ոչ հայերէն գիտենք, միայն քուրդերէն գիտենք: Հայեր կային, մեր աշակերտութիւնը մեզի կ’ըսէր քուրդ, քուրդ, քուրդ: Մենք կ’ամչընանք կոր մեզի կ’ըսէին որ քուրդ ենք: Սասուն քուրդի դէմ կը կռուէինք կոր, հայ կը մնայինք, հիմա հայերը մեզի քուրդ, քուրդ կ’ըսէին կոր: Շա՞տ էիք այդ «քուրդ» աշակերտներդ: Իսահակ – Առաքելը եւ ես եղանք առաջին քանի տարին, ուրիշները Պէզճեան Դպրոցը, պատրիարքարանէն աւելի մօտիկ, բոլորը պատրիարքարանին մօտի դպրոցը արձանագրեցին: Եւ արդէն աղջիկներն ալ սկսե-ցին դպրոց էրթալ: Այսպէս Բիմէրի հայ ժողովուրդը բոլորը գնացին, ոչ մի հայ քրիստոնեայ չմնա՞ց Բիմէրում: – Ոչ մէկ հայ քրիստոնեայ չմնաց: Իսկ կողքի հայ գիւղերում ի՞նչ եղաւ: – Կողքի հայ գիւղերում չորս ամիս, մէկ տարի յետոյ, երկու տարի յե-տոյ, կամաց-կամաց բոլորը մեզի հետեւեցին, բոլորը Պօլիս եկան: Հիմա դուք ինչպէ՞ս գիտէք, եթէ գիտէք, Սասունի այդ ձեր գիւղերում այլեւս քրիստոնեայ հայ չի՞ մնացել: – Այլեւս ինչ որ գիտեմ, հազիւ եթէ մէկ-երկու ընտանիք մնացած են: Իսկ այդ շրջանում իսլամացում դեռ կա՞ր: Հայեր, որ ոչ թէ տեղա-փոխուեցին, այլ իսլամ դարձան ու մնացին: Իսահակ – Կ’ըսեն, որ մեր ատենին ալ սկսած են, ճնշում կար: Եթէ մէ-կու մէջ շատ քիչ հայ ըլլա նէ, ան ալ համոզումով: Մուսուլմանը անանկ բան է, որ միշտ պարտաւորութիւն կը զգայ մէկը մուսուլման դարձնելու: Հիմա` ընկերս պարտաւոր է, որ քեզի ըսէ, «դուն ինչ անուշիկ, ազնիւ մարդ ես, բայց երանի մուսուլման ըլլայիր»: Պարտաւոր է քեզի ըսելու: Դուրս գալէն ետքը 70ին առաջին անգամ մեր գիւղը գացի, անտեղէն Բիթ-լիս գացի, Գերմանիան ալ արդէն տեղափոխուած էի, անտեղէն գացի: Ան ատենը շատ պարտքեր ալ քաշեցի [պարտաւորութիւններ կատարեցի]: Ախթամար եկեղեցին գացի առաջին անգամ, անտեղ տեսայ, քուրդին մը հետ երկու շաբաթ հոթէլ մնացինք: Ինքը շատ ազնիւ մարդ մըն էր: «Իսակ,- ըսաւ,- քեզի բան մը կ’ըսեմ, կը խնդրեմ, որ չնեղուիս»: Ըսի եթէ գի-տես, որ պիտի նեղուիմ, մի ըսէ: «Չէ,- ըսաւ,- քեզի հետ պիտի խօսիմ, մի նեղուի,- ըսաւ: Աս երկու շաբաթ է քեզի հետ եմ, քեզի պէս իսկապէս մա-քուր հոգով մարդ չեմ տեսած, երանի մուսուլման ըլլայիր, քեզի ներողութիւն, հազար ներողութիւն»: Ըսի «մարդ, հիմա լսի դուն ինչ ըրիր, ի՞նչ կը կարծես կոր հիմա ես քեզի ըսեմ: Դուն գիտես, որ ես մուսուլմանութիւն չեմ կրնայ ընդունիլ, դուն իմ հոգեւորութիւնս կը խանգարես կոր, ես մու-սուլման եղայ` քեզի ի՞նչ շահ կու տայ կոր»: Բայց ինք պարտաւոր է աս ըսել: Վերադառնանք ձեր Ստամբուլի կեանքին: Եկաք Ստամբուլ, ձեզ ու-ղարկեցին հայկական դպրոցները, ծնողները մի երեք–չորս ամսում տուն վարձեցին եւն.: Ինչպէ՞ս եւ ու՞մ հետ էիք դուք շփւում` միմեանց հետ էիք շփւում, թէ՞ Ստամբուլի ուրիշ հայութեան հետ էիք շփւում: – Ասիկա ըսեմ, որ երբ որ Ստամբուլ եկանք, մեր մեծերը շոքէ եղան, քուլթուրի շոքէն ունեցան [մշակութային ցնցում ունեցան]: Գիւղացիի պէս հագուած էին, բնաւ պոլսահայերու չէինք նմանիր, ըսին, որ ասոնք հայ չեն: Մեզ հետ գիւղի շատ յարգուած մարդիկներ էին, քուրդերուն, աղաներուն կողմէն յարգուած մարդիկներ էին… Երբ որ Պօլիս եկանք, բոլորը նոյն հասարակի չափ. եւ լեզու չէինք գիտեր, մենք պստիկ էինք, մարդիկն էլ մեզի աւելի սկսան արգելելու, խանգարելու: Այսինքն` ան ալ եղաւ, որ շատերը չդիմացան: Երեւակայեցէք, որ ան քամահրանքով, ի՞նչ ըսեմ, ան վիրաւորիչով, ինչպէս մեզ կը վերաբերուէին` դիմանալու չէր: Ճիշտ է նա-եւ, որ թուրքերէն չենք գիտեր, փողոց էրթալ նէ, առուտուր նէ չենք կրնար ընել, փողով եկանք, գործ մը սկսելու կարողութիւն չունեցան ասօրուան 80 տարի եղող մեր ծնողները: Պոլսոյ հայերը կ’ամչնային մեզի համար: Աւետիս – Ճիշտ է նաեւ, որ հայերը մեզի շատ-շատ հիւրասիրեցին, բայց մեզի իբրեւ երկրորդ դասակարգի աշակերտ… մեզի ըսին ասոնք ի՞նչ հայ, ինչ կ’ըսեն, զինգաները, հա, ասոնք հայկական բոշա են ըսին: Մեզի անանկ վիրաւորիչ եղաւ, որ ինչպէս մեզի կրնան ասանկ բաներ ըսել: Բոշաներ մեր կողմերը «մըրթըփ» կ’ըսէին քուրդերը, «ղարաչի» կ’ըսէինք անոնց, մեզի երբոր ասանկ ըսեցին, շատ վիրաւորիչ եղաւ: Սասուն հայ էինք, Պօլիս մէկ անգամէն գնչու եղանք: Հայերը մեզի առաջին օրերուն ճաշ, հաց, հագուստ կարգով կը բերէին, Կիրակի օրերուն, ամէն մարդ: Մենք շարուած էինք սրահներուն մէջ, իբրեւ տուն կը գործածէինք, կը պառկէինք, անկողին, ամէն բանը գետնին վրայ, հայեր կու գային, բան մը կը ձգէին, որոշները կ’ըսէին, որ աս տղան դուրն ա եկել, աս աղջկան կը հետաքրքուիմ, բոլոր ծախսերը վրաս պիտի առնեմ: Եղողները եղան ճիշտը ըսեմ: Ես միշտ երախտապարտ եղած եմ, որ պատրիարքարան մեզի շատ օգնած է եւ անոր արդիւնքն է, որ այսօր գիտակցութիւն մը ունինք հայկական, հայասիրութիւն մը ունինք: Երախտապարտ ենք, որ ասպի-սով մեր կեանքը կը շարունակենք: Այդ նուաստացումից յետոյ, ձեր մէջ չեղա՞ն ընտանիքներ, որ հեռա-ցան հայութիւնից: Իսահակ – Ոչ, չեղաւ, մանաւանդ աւելի մօտեցաւ: Մեր մեծերը որոշ, ան ատենը իրենց համար դժուարեցաւ, կ’ըսէին վերադառնանք մեր գիւղը: Մենք` երիտասարդներս ըսինք` չէ, մենք այլեւս չենք վերադառնայ: Վերադարձող մէկը եղա՞ւ: Մէկ երկու ընտանիք ըլլար, չէ, բայց ծերեր իր տիկինը առին, գացին: Իսա անունով մէկը կար, որ մինչեւ կեանքին վերջն ալ հոն մնաց: Գիւղում ապրեց: Իսկ յետոյ ինչու՞ տեղափոխուեցիք Ստամբուլից: Ինչու՞ դուք Ֆրան-սիա գնացիք, Շուէյցարիա գնացիք: – Գիտէ՞ք, թուրքական փոլիթիքան այն էր, որ հայերը իր հողին վրայ ջնջեն եւ ադ ջնջումը գիւղէն սկսաւ, քաղաք հասաւ, քաղաքէն Պօլիս հա-սաւ եւ բոլոր հայութիւնը Պօլիս հաւաքելէն յետոյ հոն ալ ճնշումը շարու-նակեց: Ինչպէ՞ս էին ճնշում, օրինակ` ձեզ ինչպէ՞ս էին ճնշում Պօլիսում: – Պօլիսում իմ ճնշումը ինչպէս էր, միշտ թերթերուն մէջ գէշ կը գրուի քրիստոնեաներուն մասին, գործին վրայ, թուրքը` դրացիդ, միշտ քեզի կը նեղէ: Ինչպէ՞ս է նեղում` վիրաւորու՞մ է, վատ բառե՞ր է ասում: Աւետիս – Վիրաւորիչ բառ է գործածում, ինքզինքը միշտ գաղտնի կը պահէ: Հիմա սուրիահայը, իրաքահայը, լիբանանահայը, իրանահայը ինքզինքը չի պահմտի, ինքզինքը հայ կը ներկայացնի: Մենք բացէբաց չէ-ինք ըսեր, միշտ գաղտնի, եւ գաղտնի հայերուն հանդէպ նոյնիսկ: Հայուն գնալու համար միշտ զիջող եղան: Մեր ատենին թուրքը, փասփորթի հա-մար թուրքին դիմում էր` չորս-հինգ ամիս կը տեւէր, հայուն` մէկ շաբաթ-ուայ մէջ բան կու տար, թոյլտուութիւն: Որովհետեւ պէտք է փասփորթը վերցնէր եւ դուրս գրէր: Գիտէին, որ պիտի էրթայ: Ես տասնիննուկէս տարեկանում դուրս եկայ, թուրք մը տասնիննուկէս տարեկանում փասաթա չի ունենայ: Ես շատ ուրախացայ, որ ինձի փասաթա տուին: Գիտէին, որ զինուորութիւն չեմ էլ ընելու, փասաթա տուին, որ դուրս էլլամ նէ, մէյ մըն ալ չվերադառնամ: Իրենք իրենց մէջ ալ կ’ուտէին կոր, մինչեւ հիմա էլ կ’ուտեն, բայց անվստահութիւնը մեզի պէս հայերուն, յոյներուն, հրեաներուն աւելի կը նեղէ: Մենք իբրեւ ազգ, իբրեւ խումբ մեր ճնշումը բոլորնիս վրայ կը տեսնայինք: Սարգիս – Յաճախ հայոյանքներ կ’ընէին, որ ով որ կրնայ դիմանալ` դիմանայ, ով որ չէ` կը ծեծեն: Ես մինչեւ տասնութ տարեկան ապրեցայ Ստամբուլ, ինչպէս որ փոքր ժամանակ սկսած էի աշխատիլ, սովրեցայ ինքզինքս պահել: Տասներեք տարեկանին էլ հասկցայ, որ հայ էի, գեաւուր կ’ըսէին, «էշագ օղլը» կ’ըսէին՝ էշի զաւակ, չէի դիմանար, կը ծեծէի: Տաճիկ ըլլայ, ինչ ըլլայ, քանի անգամ կռիւ ըրած եմ: Կը ծեծէի, յետոյ անոնք կ’եր-թային ընկերներուն կը հրաւիրէին շատ, նորէն` ես ալ ընկերներ ունենա-լով կը ծեծէինք միմեանց: Երկու անգամ ոստիկան տարած են ինծի: Մա-մայիս, ընտանիքիս վրայ հայհոյանք գրին, երկու վարկեանով կռիւ սկսուաւ: Էն ժամանակ, ձեզի օրինակ մը տամ, ինչպէս որ մեզի կար: Ա-մէն դպրոցի շախմատի մասնակցութիւն կայ: Ես եւ Սահակեան, Լիսէ կ’ըսէինք ան ժամանակ, կը մասնակցէինք: Ես հինգերորդ խաղցողն էի: Մէյ մըն ալ նայեցանք`առաջին խումբը Դպրեվանքն էր, երկրորդը Գալֆայ-եանն էր, երրորդը` մենք: 20-25 դպրոց կը մասնակցէին, առաջի, երկրորդ, մինչեւ երրորդ, չորրորդ միշտ հայեր էին: Դուրսը կը լսուի, տաճկերէն կ’ըսեն՝ «պու կեաւուրլարա պախ, իթ օղլը, կեաւուր օղլը, էշ օղլը, էշակ [թուրք.` այս գեաւուրներին տես, շան տղայ, գեաւուրի տղայ, էշի տղայ, էշակ]: Անպէս կ’ըսեն, որ մենք լսենք, չէ նէ իրենց մէջ: Իսկ դուք իրենց չէի՞ք վիրաւորում: Ձեր` հայկական միջավայրում խօ-սելիս ի՞նչ բառեր էիք գործածում: Սարգիս – Տաճիկ բառը կ’օգտագործէինք: Քֆուր չէինք տալ, արդէն դպրոցին մէջ անանկ կը սովրեցնէին մեզի, որ մենք վատ բառեր չգործա-ծէինք: Բայց մենք «թուրք» չէինք ըսեր, որպէսզի չհասկնան, մենք «աղտոտ տաճիկ» կ’ըսէինք: Մեզի տաճիկը յարմար կու գայ, որովհետեւ շուն մը կար` թաժիկ, որսի շուն է, ադ շունին թաժիկ կ’ըսեն, մենք ալ կ’ըսէինք տաճիկ` թաժիկի նման: Արդէն տաճիկը շուն ըսելի իմաստն է: Տես, ես տասներկու տարեկանից կ’աշխատէի: Կօշիկ կը ծախէի, անանկ ճանապարհի վրայ, որ գրեթէ կռուող ճանապարհ մըն էր եղած: Այսինքն եթէ մէկը կրնայ աշխատի եւ անտէր տղան ինզինքը պաշտպանի` փրոպլէմ չիկայ: Խանութին տէրը գրեթէ ես էի, դրամները գրպանս կը դնէի, կը քալէի մինչեւ տուն, այսչափ վստահութիւն կար: Հայու մօտ կ’աշխատէի: Ազնիւ կ’աշխատէի: Ասիկա տեւեց հինգ տարի: Հինգերորդ տարուան ամառը, խանութին առջեւ կը սպասեմ կոր, անտէ պիտի գոռամ` «կօշիկներ 35 լիր եւ այլն, քոյրիկ ջան, ներս մտէք, փորձեցէք»: Օր մըն ալ նայեցայ. մեր դասարանէն աղջիկ մը. «Օ~, Սարգիս, հո՞ս կ’աշխատիս»: Ես իմ ընկեր աշխատող տղային հետ էի: Անոնք ինծի կը կարծեն տաճիկ եմ, անոր համար անունս Սելիմ դրած էր, երբ Սարգիս ըսաւ, յայտնի եղաւ հայ ըլլալս: Ներս մտայ ես նայեցայ մէյ մը, կարծես թէ ինծի պիտի ուտէին: Աւետիս – Շատ օրէնքներ կան շուկայի վրայ, որ հայկական-թուրքական վերապահութիւն դժուարի մէջ է: Ես Սարգիսէն մի քիչ փոքր եմ, բայց օրինակ բերեմ: Իմ վրայ չեմ բերում, բերում եմ հայերին եւ թուրքերի մէջ ոնց շուկայ կ’ապրէին. հայկական խանութները շուտ կը գողանային, հայերէն եթէ պարտք ապրանք առնէին` փողը չէին վճարեր, երբ որ հայ են` փոլիսը [ոստիկանը] իրենց բան մը չէր ըներ, կամ իրենց փողոցի վրայ գիտէին, որ հայ տղայ պիտի անցնի, քար կը նետէին իրեն վրայ: Մեր Դպրեվանքը շէնքը պատուհանները միշտ կը կոտրէին, որ գիտէին որ հայկա-կան դպրոց է, ուզում էին ամէն կերպով հասկըցընէին, էս երկիր ձեր երկիր չէ, պիտի հրաժարիք: Մի անգամ գլուխնիս հաւաքեցինք, լաւ ծեծեցինք մի անգամ, անկէց մի քիչ խաղաղութիւն եկաւ, երբ ծեծ կերան ուժեղները: Բայց էլի շարունակում էին անել, դժուարութիւններ կար: Ընդհանրապէս ապրելու կերպը հետեւեալն էր. դուք լռէ՛ք, դիմացէ՛ք, զսպէ՛ք, մի՛ խառնուէք. եւ սա՝ ուսուցիչները եւ ծնողները միշտ ասում էին, որպէս ապրելու կերպ: Մի՛ վիճէք, մի՛ կռուէք: Եկաք դուք Պօլիս եւ Գարեգինը որպէս աւագ եղբայր անմիջապէս աշ-խատեց, դպրոց չգնաց: Երեխայ էր բայց: Սարգիս – Այո, տասներկու տարեկան էր, բայց դպրոցի համար մեծ դիտուեց: Արծաթագործի մօտ գործ սովորեց, եւ շուտով Շուէյցարիա գնաց: Եօթանասունմէկ թուականինին, տասնեօթ տարեկանում: Երբ գիւղից հասանք Պօլիս, Պօլիսը մենք աղքատ կեանք սկսանք, որովհետեւ բազմաթիւ ժողովուրդ էինք, մենք` պստիկները դպրոցը սկսանք, մաման, տատիկը եւ ինքը, երեքով ստիպուեցան տուն մնալ եւ ինքը շուտով սկսաւ աշխատիլ, ոսկերիչ-արծաթագործի տունը: Ինք, ցաւօք, կրթութիւն չառաւ: Գարեգին – Գործս երբ սկսայ, անանկ չէի սիրում ոսկերիչի գործին մէջ, յաջող չէի գործին մէջ: Էն վախտ շատ հայերը սկսած էին կազմակերպել դրամով, որ վիզա ստանան եւ արտասահման էրթան` Ֆրանսիա, Իս-պանիա, Ամերիկա, Կանադա, Գերմանիա եւ այլն: Իմ նպատակը այլեւս աս դարձաւ, որ սիսթէմ մը գտնեմ եւ տեղէն հեռանամ: Մամաս հակառակ էր, անկարելի է որ ես էրթայի, որ յարմար չէ, տան ամէնէն մեծ տղան ու-ղարկենք արտասահման եւ ընտանիքը առանց մեծ աղբարիկի մնայ: Էն ռիսքովը տատիկս էր: Ան կամաց-կամաց քիչ մը գաղտնի փող հաւաքեց, ըսաւ ես քեզ կ’օգնեմ, եթէ սիսթէմը գտնաս գնալու, ես քեզ օգտակար կը դառնամ: Մեր հարեւանը ըսաւ, թէ տասնեօթը տարեկանին չես կրնայ փասփորթը ստանաս: Երեք երկիր կարելի էր երթալ` Ֆրանսիա, Գերմանիա եւ Զուիցերիա, կազմակերպողները կ’ըսեն, որ արդէն միւսներ լցուած էին: Վերջը ըսին, որ միայն Զուիցերիայի մէջ տեղ կայ, եւ հինգ հարիւր մարդ պէտք է գտնուէր, որ թուղթերը պատրաստուին: Անտեղը մեծ հայ մը գուլպայի գործարան սարքել էր, եւ ասոր տնօրէնը հայ մըն էր, Սմբատ, պոլսահայ էր, եւ ես գրուեցայ, որ Զուիցերիա էրթամ: Սմբատը մասնաւոր Զուիցերիայէն եկաւ մեզի հանդիպելու: Ինքը եկաւ ամէնուն հանդիպեց, անուն, ազգանուններով լեցուեցաւ եւ ըսաւ սպասեցէք էն օրուն, մինչեւ որ թուղթերը հասնեն: Երբ լուր եկաւ թուղթերը պատրաստ է, արդէն մեկնեցայ եւ գործարանին մէջը սկսայ աշխատիլ: Իմ փասփոր-թիս հարցը Զուիցերիայէն լուծուեցաւ: Յետոյ Զուիցերիա սկսեցի փնտռել ան ընկերութիւնները, որ աշխատանքի իրաւունք կու տային: Հիւանդանոցին մէջ գործ գտայ եւ հրաման ուղարկեցին, որ մայրիկս գար: Հիմա մայրիկս եկաւ, մայրիկս անշուշտ հինգ երեխայ թողեց անտեղ, ինքն աս-տեղ` մեծ հարց էր: Մէկ քոյր ունէինք, բայց անիկա ամուսնացած էր, անոր մասին չէի մտածեր, որովհետեւ իր կեանքը նորմալացուած էր: Աւելի մտածում էի պստիկներու` Խաչիկին եւ Լիւդուիգին մասին: Երբ պապաս մահացաւ, Լիւդուիգը քառասուն օրուան էր, հիմա ուրեմն` հինգ տարեկան միայն, Խաչիկը երկու տարի մեծ, ամէնքս մեր մէջը երկու տարուան տարբերութիւններ ունենք: Մեծ դժուարութիւնով մի տարի անցկացրեց մայրիկս հիւանդանոցը աշխատելով, միշտ մտածելով, լացելով, որ ինչ պիտի պատահի: Սիսթէմ չգիտէինք, լեզու չգիտէինք, ոնց ընենք, որ մերոնք բերենք: Վերջապէս Միլան ընկեր մը ունէի, իտալերէն լաւ գիտէր, անոր խնդրեցի մեր պատմութիւնը գրաւոր գրի, խնդրագրի մը հետ ուղարկեցի աշխատանքի գրասենեակը: Եւ զարմանալի բան պատահեցաւ, որ 15 օրէն պատասխանեցին եւ ըսին, որ բոլոր էն անձերը, որ ջարդից փախած են, կարանք ընդունինք: Բոլոր ընտանիքը եկան: Միւսնե՞րը: Ձեր քեռինե՞րը: Հիմա նրանք որտե՞ղ են ապրում: – Բոլորս միասին Բիմէրէն Պօլիս եկանք: Երկու հատը մնացած են Պօլիս, երեք հատը Ֆրանսիա ապրում են: Մէկ հատը Հոլանդիա է: Մեզի հետ ապրող մէկ քոյրիկ ունէր մամաս, նոյն պապան է, բայց մաման տար-բեր է, ան Ֆրանսիա է, մէկ հատը Հոլանդիա է: Բոլորի հետ շփում ունէ՞ք: – Անշուշտ: Եւ Հայաստանի հետ ալ: Արդէն ազգականներ ունինք հոս, եւ ես Ուջան[xv] գիւղը տուն գնեցի: Իսկ Դուք, Իսահակ, ե՞րբ տեղափոխուեցիք: Իսահակ – Ես արդէն 1970ին Պօլիսէն Լոնդոն գացի, Լոնդոնէն ալ՝ Գերմանիա, 24 տարի ապրեցայ, անկէ ալ 12 տարիէ ի վեր Ֆրանսիա Մարսիլիա քաղաքին կ’ապրեմ: Այսինքն բոլորդ էլ միայն հինգ–վեց տարի ապրեցիք Ստամբուլում: Սարգիս – Այո, բայց ադիկա շատ կարեւոր շրջան եղաւ: Հայերուն ճա-նաչեցանք, կրթութիւն առինք, աշխարհն ամբողջ փոխուեցաւ: Եւ երեւի վերջին հարցս. երբեւէ Բիմէր գնացե՞լ էք դուրս գալուց յետոյ: Աւետիս – Միայն Գարեգինը: Իսահակը, այո: Մեր ընտանիքին մէջ միշտ մուսուլմաններու այս խնդիրը կայ: Մի փոքրիկ պատմութիւն պատմեմ: Տեսէք, կարմիրը մենք` հայերս մեր գոյնը կը համարենք, կանաչը մուսուլմաններու գոյն է: Իմ մայրիկս մինչեւ հիմա ճանապարհը անցնելու համար կանաչ լոյսի տակ կը կանգնի, կարմիրի տակ կ’անցնի: Որքան կ’ասեմ մի անի, միշտ կ’ըսէ` կանաչը մուսուլամաններու գոյն է, վտանգաւոր է: Ու կարմիրին տակ կ’անցնի: Բայց ես յոյս ունիմ, որ մեր սեփականութիւնը ետ պիտի առնեմ: Բոլոր թափուները կը պահեմ: ————————————————- [i] Բիմէր – Գիւղ Սասունի Խարզանի (Խարզանք) շրջանում: Մինչեւ 1915 ունեցել է 50 տուն հայ (Վ. Պետոյեան, Սասունի Եւ Տարօնի…, էջ 72): Խարզանքը Սասունի ամենահարաւային շրջանն էր, որից յետոյ սկսւում է Միջագետքը: Շրջանի սահմաններն էին հիւսիսից Խաբլջոզի կամ Հազզոյի եւ մասամբ Մօտկանի շրջանները, արեւելքից Մօտկանի հարաւային մասը, հարաւից Սասունի հարաւային Բշերիկի եւ Սիլուանի դաշտերը, արեւմուտքից Խիանի մի մասը (Պետոյեան, էջ 71):  Մինչեւ 1915ի ջարդերն ունեցել է 128 գիւղ (Պետոյեան, էջ 71): 1878ին «Հազուան կամ Սասուն գաւառի» 52 հայկական գիւղեր  է թուարկել Արիստակէս Տեւկանցը, այդ թւում Պիմէր (Բիմէր) գիւղը թուով 96 հայ բնակչութեամբ (Տեւկանց, էջ 118): Հայերից ու քրդերից զատ Խարզանի շրջանում ապրում էին նաեւ զգալի թուով ասորիներ (օրինակ` Հասհաս, Մարմարոնա, Բէյբու, Քոխա, Փալոնի եւ այլ գիւղերում (Պետոյեան, էջ 72): [ii] Կորըխ, Խորըխ – Սասունի Խարզանի շրջանի գիւղերից: Ըստ Պետոյեանի` քրդական գիւղ է եղել (Պետոյեան, էջ 72): [iii] Դերսիմի ալեւիների ջարդը եղել է 1937-1938ին: Դերսիմի ջարդերից անմիջապէս յետոյ թէ՛ ալեւիների, թէ՛ հայերի մեծ մասը աքսորուեցին այդ ժամանակուայ իրենց բնակութեան վայրերից: Արդէն քսանականներից յետոյ փրկուած եւ Թուրքիայի գաւառներում մնացած հայերն ապրում էին հսկողութեան տակ՝ առանց տեղաշարժուելու իրաւունքի: 1938ի աքսորը լրացուցիչ դեր խաղաց Ցեղասպանութիւնից յետոյ փրկուած հայերի միջեւ վերաձեւաւորուած կապերը խզելու գործում, յատկապէս, որ նրանց առջեւ պայման կար աքսորից յետոյ իրենց նախկին բնակավայրերը չվերադառնալ: Աքսորի ժամկէտը լրանալուց յետոյ, 1948ին ոմանք այդպէս էլ մնացին աքսորավայրերում, ուրիշները փորձեցին վերադառնալ իրենց ծնողների կամ հենց իրենց նախկին բնակութեան վայրերը, այսինքն՝ Արեւմտեան Հայաստանի տարածք: Միայն նախապայման կար, որ իրենց ծննդավայր բնակավայրը չլինի: [iv] «Քիւլէ» վերջաւորութիւնը հաւանաբար «կուլէ» – ամրոց բառից պիտի լինի: [v] http://araxnews.com/turkey/6073.html հասցէով վերջերս հրատարակուած մի նիւթ տեղեկութիւն է հաղորդում թէ Բաթման Նահանգի Բեշիրի շրջանի Ենիփընար (Նոր Փընար, կրում է նաեւ Քեւեզօ անունը) գիւղում գտնուող հայկական եկեղեցին տեղի բնակիչները որպէս աղբանոց են օգտագործում, իսկ եկեղեցու քարերը քանդում տանում այլ նպատակով են օգտագործում, որի հետեւանքով եկեղեցու 8 սիւներից կանգնուն է մնացել միայն 4ը: [vi] Բիշերիէ – Բնակավայր Բշերիկի դաշտում: [vii] 1878ին սոյն տարածքի հայկական գիւղերի շարքը ներկայացրած Արիստակէս Տեւկանցի շարադրանքում սասունցի եղբայրների յիշատակած գիւղերից հանդիպում ենք Պի մէր(Բիմեր)-96 մարդ, Կանէ կուլ (Քանիքիւլէ)-81 մարդ Հարֆոզ (Հարֆասէ)-120 մարդ,  Վառընճ (Բառընջ)-160 մարդ, Ճալտըկան (Ջեդակա)-141 մարդ գիւղանուններին (Տեւկանց, էջ 118-119),  իսկ ահա Վ. Պետոյեանի Սասնայ Ազգագրութիւն գրքում Խարզան գաւառակի գիւղերի շարքում սասունցի եղբայրների կողմից յիշուած գիւղերից հանդիպում ենք Բառընջ, Բառընջ ներքին, Նարէ (Նաուալա), Նազդար (անմարդաբնակ հայկական գիւղ), Ջալդակա (հայկական), Հարֆաս (հայկական), Բառընջ (վաթսուն տուն հայ), Զըւըկ (Բշարէ Չոլօ եզիդ աղայի գիւղը), Խորըխ, Կանի Խուլլ (ծակ աղբիւր), էջ 17-18: Տե՛ս նաեւ՝ Պետոյեան, Սասունի Եւ Տարօնի, էջ 72: Մէկ այլ հեղինակ, անդրադառնալով Բշերիկի ահաւոր կոտորածներին, յղում է անում միայն 1930ին Բշերիկից հեռացած վերապրողների պատմութիւններից հայերի կողմից լքուած գիւղական բնակավայրերի անունների մի շարքի, որոնց մէջ նոյնպէս հանդիպում ենք սասունցի եղբայրների յիշատակած գիւղանուններից մի քանիսին, այդ թւում` Հարֆասէ, Տիմերէ, Կանի-կուլէ, Նաւալէ, Բարընջէ, Զվընգէ, Ջալդակա, Բասորկէ: Քանի որ այս անունները արտաբերելիս միշտ հնչիւնաբանական որոշ առանձնայատկութիւններ ունեն, նպատակայարմար է թւում դրանք ներկայացնել ամբողջութեամբ. «Կուբինէ, Հարֆասէ, Տիմերէ, Կանի-կուլէ, Նաւալէ, Բոլընդէ, Ալաւէ, Գորըգէ, Դուասադակէ, Բաջըֆրէ, Հըս-հըս, Բիրըկէ, Բասորկէ, Հըդհըդկէ, Բարընջէ, Զվընգէ, Ջալդակա, Ապըկա, Սինանէ, Կալհռկէ, Տախարիէ, Կուրտըկէ, Բալբանէ, Գրասիրա, Մոզգալանէ, Բըլեդար, Բաստոկէ, Կանիկէ, Գուրդըլէ, Գեդուկէ եւ ուրիշ,- Կարինէ Մակարեան, «Բշերիկցի Քրդախօս Հայերը Եւ Անոնց Գաղթը Դէպի Սուրիա», Գանձասար Շաբաթաթերթ, http://asbarez.com/arm/45834/ . նաեւ՝ http://hyeforum.com/index.php?showtopic=16568&st=20 : [viii] «Ռէյս Տանոյի Թոռ Գէորգը. Արխունդցիները» պատմութիւնում վկայւում է ջարդերից յետոյ որոշ քանակութեամբ հայերի գոյութիւնը Բաթմանի նաեւ Արխունդ (Աջար), Պերմ, Բաց գիւղերում, իսկ 2012ին հրատարակուած մի տեղեկութիւն այդ ցանկը լրացնում է նաեւ, Հէյբէթլի, Բալբաշի եւ Չաղիլ գիւղերով, որոնց հայ բնակչութիւնը տեղափոխուել է միայն 80ականներին (http://www.armtown.com/news/am/prm/20120423/194890/, http://tert.am/am/news/2012/04/27/sason/, http://www.armtown.com/news/am/prm/20120423/194890/ : [ix] Խրապաժառ – Պետոյեանը յիշատակում է Փալոնի գիւղի անունը, աւելացնելով, որ այն Արզն քաղաքի տեղն էր եւ քրդերն այն Խրաբ Բաժառ էին կոչում, իբրեւ «Աւերակ քաղաք» (Պետոյեան, Սասունի Եւ Տարօնի, էջ 72): [x] Ֆերման [ferman] –  Պարսկերէն  ֆարման՝ հրաման բառից, որը թուրքերէնում ստացել է հրամանագիր, հրահանգ, սուլթանի կողմից գրուած հրաման իմաստը: Ունի նաեւ «արտօնագիր» իմաստը՝ որպէս օսմանեան կայսրութիւնում հարկի տեսակ, որը վճարում էին որեւէ նաւահանգիստ մուտք գործող նաւերը (Լեւոն Վարդան, Հարկերը Օսմանեան եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն Մէջ, ԺԵ-Ի. Դար, Բ. Հատոր, Բնագիրը հրատարակութեան պատրաստեց Կարօ Աբրահամեան, Պեյրութ, 2012, էջ 393): «Ֆերմանէ ֆըլայէ»-բառացի պիտի հասկանալ «ֆըլաների մասին հրաման»՝ տուեալ դէպքում՝ «հայերի ջարդի մասին հրաման»: [xi] 1938ին Դերսիմի կոտորածների ժամանակ Թուրքիայի տարբեր տարածքներում բազմաթիւ քրդեր եւ կենդանի մնացած հայեր նոյնպէս, իրենց բնակութեան վայրերից տեղահանուելուց եւ Թուրքիայի առաւելապէս թուրքերով բնակեցուած հատուածներում վերաբնակեցուելուց զատ, սպանուեցին, նոյնիսկ որոշումներով գնդակահարուեցին: [xii] Զիարէթ – Սրբավայր: Միաժամանակ Սասունի Խարզանի շրջանում կար նաեւ Զիարէթ անունով գիւղ: Պետոյեանի տեղեկութեան համաձայն «ունէր մզկիթ, հայերն էլ իրենց ուխտատեղին էին համարում» (Պետոյեան, Սասնայ Ազգագրութիւն, էջ 17): [xiii] Աուսկիէ – եթէ սա Աւիսկ գիւղն է, ապա Պետոյեանը այն նշում է որպէս եզդիական գիւղ (Սասունի Եւ Տարօնի, էջ 72): 1878ին 20 մարդ հայկական բնակչութեամբ Աւիշկ անունով գիւղ է յիշատակում Տեւկանցը (Տեւկանց, էջ 120): [xiv] Չշփոթել բուն վարդօցիների` «Էրմենի Վարդօ Աշիրէթ»ի հետ, ովքեր Ստամբուլ գնացին միայն երկու տարի անց, 1968ին: Այս մասին տե՛ս՝ http://hyeforum.com/index.php?showtopic=7065&st=20&p=188739&#entry188739 . նաեւ՝ http://www.agbu.org/…lay.asp?A_ID=99 : Այդ տարիներին Պոլսոյ պատրիարք Շնորհք Գալուստեանը, սակայն, արդէն գիտէր Վարդօ աշիրէթի գոյութեան մասին եւ Վարդոյում իսկապէս տեղի ունեցած երկրաշարժը կարող էր կապել Վարդոյից ոչ հեռու գտնուող հայերի խմբի տեղահանութեան հետ: [xv] Ուջան – գիւղ ՀՀում, բնակեցուած է հիմնականում Ցեղասպանութիւնից փրկուած սասունցիներով:

ՀՐԱՆՈՒՇ ԽԱՌԱՏՅԱՆ, Ազգագրագետ
25-03-2020 22:41