Մայրիկս փորձել է իսկական հաւատացեալ մահմեդական լինել, բայց միաժամանակ իրեն միշտ քրիստոնեայ է զգացել

04-04-2020 22:19

2010ի ամռանը թուրքագէտ Անուշ Հովհաննիսեանի հետ աշխատում էինք Դերսիմում, նիւթեր էինք գրանցում Դերսիմի բնակչութեան ինքնութեան, մշակոյթի, ընտանիքների պատմութեան մասին: Յուլիսի 27ի երեկոյեան հանդիպեցինք խարբերդցի մի քուրդ մտաւորականի հետ: Շատ բարեկիրթ, համակրելի մի մարդ: Խօսում էր դանդաղ, մտածելով: Զրուցում էինք Դերսիմի կենտրոնը հանդիսացող Թունջելի քաղաքի մի թէյարանում: Մուստաֆան պատմում էր Էլազիկում ապրող իր մօր պատմութիւնը: Նրա համաձայնութեամբ ողջ զրոյցը ձայնագրուել է: Ձայնագրութիւնը պահւում է Հրանուշ Խառատեանի անձնական արխիւում: Զրուցում էինք թուրքերէն: Տպագրւում է կրճատումներով: Անցեալ տարի Ստամբուլից, Սաբանջը Համալսարանից Մարիամ անունով մի աղջիկ ու մի երիտասարդ եկան Խարբերդի [պատմողը ողջ զրոյցի ընթացքում օգտագործում էր Թուրքիայում ընդունուած Հարփութ անունը] մեր տուն, զրուցեցին մայրիկիս հետ: Եկան, ասացին, որ Հայաստանի հայերի հետ միասին գիրք են հրատարակելու Ցեղասպանութիւնից փրկուած եւ Թուրքիայում մնացած հայերի մասին: Մօրս մայրը հայ է եղել, Ցեղասպանութեան զոհերից էր: Իմ մայրիկը շատ էր ոգեւորուել, պատմեց իր եւ իր մօր պատմութիւնը, եւ սպասում էր այդ գրքին: Գիրքը ստացանք, բայց գրքում մայրիկիս պատմութիւնից բան չկար: Մայրիկս շատ ոգեւորուել էր, բայց գրքում ոչինչ չկար[i]: Շատ տխրեց: Նա շատ էր ուզում, որ իր մօր պատմութիւնը յայտնի դառնայ, որովհետեւ մայրը շատ է տանջուել, եւ ինքը միշտ ապրել է մօր տառապանքների յիշողութեամբ: Տասնհինգից յետոյ Խարբերդում մնացած հայերը, հանրապետութեան ձուլման քաղաքականութեան հետեանքով, ստիպուած էին իրենք իրենց որպէս թուրք ներկայացնել, յատկապէս եթէ հայրը կամ մայրը հայ չէին, այլ խառը ամուսնութիւններից: Այդ դէպքում թուրք լինելը հաստատ էր: Իմ մեծ մայրը 15 թուականին 15 տարեկան է եղել, ընտանիքից միայն ինքն էր մնացել, ստիպուած է եղել մի քրդի հետ ամուսնանալ: Մեծ հայրս, այսինքն` մեծ մայրիկիս հայրը, Երեմիա Տէր-Վարդանեանը, 1900ական-ներին գնացած է լինում Ամերիկա եւ մեծ գումար է բերած լինում: Ետ է գալիս Խարբերդ, հողեր, կալուածքներ է գնում, ներդրումներ է անում, բայց 15ին նրա ամբողջ ընտանիքին էլ միւս հայերի նման տանում են աքսոր: Մեծ հայրս իր աղջիկներին պահ է տալիս Խնձոր գիւղում մի ծանօթ քրդի: Մեծ մայրս այդ ժամանակ 15 տարեկան երեխայ էր: Քոյրն իրենից մեծ էր: Ասում է գուցէ մենք վերադառնանք, մինչ այդ մեր երեխաներին պահպանէք: Սպասում են, սպասում են մի քանի տարի: Մի քանի տարի սպասելուց յետոյ աղջիկներից մէկին` մեծ մօրս իրենց զաւակ Օսմանի հետ ամուսնացնում են: Տատս այդ ամուսնութեանը դէմ էր: Իրականում էլ դա դժբախտ ամուսնութիւն էր: Երեք զաւակ են ունենում, երկու տղայ, մի աղջիկ: Աղջիկն իմ մայրն է: Ամուսնանալուց յետոյ փորձում են իմ մօր հայրիկի ունեցուածքը, այդ տարածքների թափուները [սեփականութեան կալուածաթուղթ] իրենց անունով լրացնել: Ամուսինը` Օսմանը եւս մի կին է բերում, երեխաներ է ունենում նրանից, մեծ մայրիկիս ունեցուածքը գրանցում է իր երեխաների ու կնոջ անունով: Մեծ մայրիկիս քոյրն արդէն կարողացել էր Ամերիկա գնալ: Յետոյ իմ մեծ մօր բոլոր ունեցուածքը, բոլոր տարածքները վաճառում է, փողի է վերածում, իսկ մեծ մայրիկիս իր երեք երեխաներով դուրս է հանում տնից: Այդ ժամանակ իմ մայրը երեք-չորս տարեկան երեխայ էր: Մեծ մայրս երեխաների հետ Էլազիկ է գնում: Էլազիկի մի ծայրամասում որոշ հայեր էին մի կերպ մնացել, մեծ մասը տարեց մարդիկ էին: Գնում է Էլազիկի այդ թաղամաս, դրանց մօտ ապաստան է գտնում: Մայրս շատ փոքր էր, բայց տղաները, այսինքն իմ քեռիները աւելի մեծ էին: Մէկին մի քրդի մօտ է տեղաւորել, միւսին` մէկ ուրիշի, ինքն էլ հաց էր թխում: Թոնրի հաց էր պատրաստում: Այդ հացը պատրաստող կանանց մեծամասնութիւնը հայեր են եղել: Շատ դժուարութիւններ են ունենում, բայց կարողանում է երեխաներին մեծացնել: Մայրս էլ որ մի քիչ մեծանում է, նրան էլ Արուսեակ անունով մի դերձակուհու մօտ է օգնական դնում: Բոլոր հայերը միմեանց օգնում էին: Այդպիսի խառը ամուսնութիւններով ընտանիքներ շատ են եղել, մէկը մէկին մի ձեւով օգնել են, սատար են կանգնել, որպէսզի կարողանայ ոտքի վրայ մնալ: Մեծ մայրս ասում էր, որ իրենք հինգ երեխայ են եղել, երեք տղայ, երկու աղջիկ: Ամենափոքր երեխան աղջիկ էր` մեծ մայրս: Մեծ մայրս յետոյ իմացել է, որ իր եղբայրներից մէկը փրկուել է: 25ից յետոյ է իմանում, Ամերիկայում էր: Իմ մայրն այդ բոլոր բաները շատ լաւ գիտի: Ճիշտ է, մեծ մօրս ինքնութիւնը թուրքական էր` ոնց որ պետութիւնն է հարկադրել, բայց ինքը միշտ դրանից դուրս է ապրել, հայերի հետ, որպէս հայ է ապրել: Թաքուն, իհարկէ: Պետութեան հարկադրանքով անունը փոխուել է, Գիւլլու է դարձել, բայց իր հայրական անունը Եղսօ էր, եւ հայերի միջավայրում Եղսօ էին ասում: Ինքն իր ինքնութեան թուղթն ունեցել է, որտեղ ինքը Գիւլլու էր, իր մայրը` Նունիկ, հայրը` Երեմիա: Մայրս այդ ամէնը շատ լաւ գիտի: Նա փաստօրէն հայերի մէջ է մեծացել, հայերից է ջերմութիւն ստացել: Իմ հաշուարկներով Խարբերդի շրջանում երեք հազարից աւելի հայ երեխաներ էին մնացել, խառն ամուսնութիւնները շատ էին: Ձեր կարծիքով ինչպէ՞ս են կենդանի մնացել այդքան երեխաները: – Ոմանց, իհարկէ, օգնել են սրտացաւ մարդիկ, իրենց ծանօթների երեխաներին պահել են: Բայց հիմնականը, իմ կարծիքով, դա պետական քաղաքականութիւն էր: Այդ երեխաներին պահում էին, որպէսզի կարողանային նրանց ծնողների ունեցուածքը իրաւաբանօրէն ձեւակերպեն, փոխանցեն: Հայերի մեծ մասը ունեւոր էր: Օրինակ յատկապէս Խարբերդի շրջանից 1910-1915ին շատ հայեր գնում էին Ամերիկա, այնտեղ փող էին աշխատում եւ շատ արագ կարողանում էին այստեղ մեծ հողատարածքներ գնել փողով: Ամերիկայում հարստացած հայերը միանգամից մեծ տարածքների տէր դարձան: Խարբերդում, եւ ընդհանրապէս Անատոլիայում այդքան դաժան Ցեղասպանութեան իրականացման բաղկացուցիչ մասերից մէկն էլ դա էր, քանի որ իրենք ուզում էին իրենց ունեցուածքը յետ բերել, բայց բնականաբար չէին ուզում դա ետ գնէին: Որովհետեւ արդէն վաճառել, փողն առել էին, ուզում էին ուրիշ ձեւով ետ բերէին, եւ փաստօրէն կոտորածների նպատակներից մէկն էլ այդ տնտեսական շահախնդրութիւնն է եղել: Վերցրեցին այն, ինչ որ վաճառել էին, ինչի համար փող էին ստացել, բայց ուրիշ ճանապարհով, այս՝ կոտորածների ու աքսորի, ճանապարհով: Այդ երեխաներին պահպանել են, որովհետեւ նրանք ժառանգորդներն էին իրենց ծնողների ունեցուածքի: Յետոյ այդ ունեցուածքը, այդ սեփականութեան թղթերը աստիճանաբար փոխանցուել են այլ ընտանիքների: Ինչպէս իմ մեծ մայրիկիս դէպքում էր: Երբ իմ մեծ մայրը ծնուել է, բնականաբար նրա անունը մարդամատեանների մէջ գրանցուած է եղել, ով ինչ ընտանիքում է ծնուել, ինչ ունեցուածք է ունեցել: Յետոյ մեծ մայրիկիս ամուսինը այդ ունեցուածքը գրանցել է իր երկրորդ կնոջից ծնուած զաւակների եւ նրանց մօր` իր երկրորդ կնոջ անունով: Դա պետութեան կողմից խրախուսուող քաղաքականութիւն էր: Դա պատճառներից մէկն էր, որ փրկուածներից նրանց, ովքեր սուննիների ընտանիքում չէին ապրում, գիւղերում չէին թողնում ապրել, ստիպում էին գնալ քաղաքներում յատկացուած որոշակի թաղամասերում ապրել, որպէսզի վերահսկողութեան տակ լինեն: Մեծ մայրիկս, օրինակ, Էլազիկում այդպիսի թաղամասում էր ապրել, նոյնիսկ գնացել էր ժանդարմերիայում ստորագրել էր, որ ինքն այդ թաղամասում է ապրելու, այլ վայր չի գնալու: Դա բաւական երկար տեւեց: Ձեր մայրիկը, մեծ մայրիկը եւ իր տղաները յետագայում իրենց հօր հետ առհասարակ չե՞ն հանդիպել, որեւէ յարաբերութիւն չե՞ն ունեցել: – Չէ, այդպիսի բան չի եղել: Հայրն էլ իրենցով չի հետաքրքրուել: Երեխաները, բնականաբար, հարցրել են՝ ո՞վ է իմ հայրը: Մեծ մայրս բոլորը պատմել է: Երեխաներն ամէն բան գիտէին: Իմ մայրը եւ իր եղբայրները նոյնիսկ իրենց հօր գերեզմանի տեղը չգիտէին, ոչ էլ ուզեցել են իմանալ: Մեծ մայրս գրագէտ էր, գրել-կարդալ գիտէր: Այդ ժամանակուայ բոլոր հայերը գրել-կարդալ գիտէին: Բոլոր հայկական գիւղերում դպրոց կար: Բայց իմ մայրն, իհարկէ, անգրագէտ է: 15ից յետոյ ծնուածները դպրոց չեն տեսել: Մեծ մայրս էր նրա համար կարդում: Բայց իր զաւակների հետ հայերէն չէր խօսում, վախենում էր: Որովհետեւ բոլորը պաշտօնապէս մահմեդական էին: Այդ տարիներին մի պղնձագործ հայ մարդ կար, Եուսուֆ էր անունը: Սկզբում Սարգիս էր, բայց 15ից յետոյ բոլոր հայկական անունները փոխուեցին մահմեդական անունների: Սարգիս-Եուսուֆն աւելի ուշ էր ծնուել, տանը նրան Սարգիս էին ասում, բայց ինքնութեան փաստաթղթում Եուսուֆ էր: Այդ մարդը հիմա Էլազիկում[ii] է ապրում: Նրա հայրը նրա համար մի աղօթք էր գրել հայերէն լեզուով: Նա այդ աղօթքն արտագրել էր, շատ օրինակներ էր սարքել ու բոլոր հայերին բաժանել էր: Եուսուֆը: Ինքը հայերէն չգիտէր, բայց այդ աղօթքը արտագրել էր, այսինքն տառերը նկարելով գրել էր եւ բոլոր հայերին բաժանել էր: Քանի դեռ կային 15ից յետոյ կենդանի մնացած գրագէտ հայերը, իրենք կարդում էին, իրենց զաւակների համար էլ էին կարդում: Շատերն անգիր գիտէին: Մեծ մայրս էլ ունէր: Յետոյ էլ մայրս պահել է: Հիմա իմ մօտ էլ կայ, ես պատճինել եմ Եուսուֆի հօր գրածից [ցոյց է տալիս թղթի վրայ ձեռագիր գրուած աղօթքը]: Աղօթքի տեքստի լուսանկարը   Եուսուֆի հօրը` Աբրահամին եւ մօրը` Նարդուհուն «38ի էդ դէպքերի»[iii] ժամանակ Քութահիա են ուղարկում: Չորս երեխայ ունէին, մէկը` Նուրէդդին, մէկը` Նուրի, մէկը` Ալի, վերջինը` Եուսուֆ: Աղջիկներ էլ կային: Երեխաներին թողեցին, բայց ծնողներին տարան: Շատերին ստիպեցին գնալ: 38ի դէպքերի ժամանակ կենդանի մնացած հայերի նկատմամբ յատուկ հետապնդման երեւոյթներ եղե՞լ են: – Որոշ բաներ լսել ենք: Խօսում էին, որ 38ի դէպքերի պատճառներից մէկն այն էր, որ 15ից փրկուածներից եւ յատկապէս տղամարդկանցից, ունեւոր հայերից Դերսիմ են գնացել: Ասում էին, որ Դեսիմի ջարդերի պատճառներից մէկը նաեւ դա է եղել, այսինքն այն, որ դերսիմցիները հայերին պահել են, օգնել են: Այսինքն Ձեր մեծ մայրը 38ին պէտք է վախեցած լինէր, թաքնուած լինէր, թէ՞ այդ շրջանում որեւէ բան նրա կեանքում չէր փոխուելու: – 38ին իմ մայրը դեռ նոր էր ծնուել, փոքր երեխայ էր, մի պահ նրանց ընտանիքը Իզմիր էր գնացել: Մեծ մայրս այդ ժամանակ Իզմիրում էր, եւ որոշակիօրէն իրենք Դերսիմի տագնապները, վախերը չեն զգացել: Ուրիշ ընտանիքներից եմ լսել, որ վախեր են եղել, թէ՛ այդ ժամանակ, թէ՛ 74ին, Կիպրոսի դէպքերի ժամանակ: Այո, վախ շատ է եղել, եւ պատճառներ են եղել: Տների դռներ են, օրինակ, ջարդել, փողոցում խժդժութիւններ են արել, այդ բաները լսել եմ: Նաեւ լսել ենք, որ Էլազիկից եւ Խարբերդից մարդկանց տեղափոխել են աւելի հոծ բնակեցուած վայրեր: Ձեր մեծ մայրիկը չէ՞ր վախենում Թուրքիայում ապրել: Հայերի սպանութիւնների յիշողութիւններն իրեն վախ չէ՞ին պատճառում: – Մեծ մայրս շատ չէր խօսում այդ մասին, բայց կարծում եմ վախը կար: Սկզբում հաւանաբար աւելի շատ կար: Բայց մենք` թոռներս արդէն ուշ էինք ծնուել, յիսունականներից յետոյ ստիպում էինք, որ պատմի իր կեանքի, հայերի կեանքի մասին: Վախենում էր պատմել: Մեզ համար էր վախենում: Ասում էր որ պատմեմ, որ իմանաք, կարող է ձեզ վնաս տան: Ինչ որ ձեւով փորձում էր շրջանցել այդ բաները, բայց բազմաթիւ դէպքեր գիտէր` ով ինչպէս ամուսնացաւ, ով ինչ ձեւով փրկուեց, այդ բոլոր բաները ինքը գիտէր եւ այդ վախը մէջը կար: Երբ ես փոքր էի, մեր տուն տարեց կանայք էին գալիս, հայերէն էին խօսում հիմնականում, բայց որոշ բաներ մենք էլ ենք լսել: Նրանք միմեանց պատմում էին, թէ էս ինչը էս ինչ գիւղի աղայի աղջիկն է, կամ` այսինչ քրդի կինն է: Իրար մէջ հայերէն էին խօսում, բայց աւելի շատ հայերէն աղօթք էին ասում: Այն ժամանակ շատ աւելի սերտ էր այդ կապը, բայց իհարկէ սերունդներ յետոյ կապն այլեւս վերացաւ: Բայց մեր ընտանիքում հայկական թեման, հայութեան, հայերի մասին խօսակցութիւնները միշտ ներկայ են եղել: Քեռիներս գնացել էին Ամերիկա, այնտեղ հայկական ինքնութեամբ էին ապրում, մեզ նամակներ էին գրում: Մայրս էլ շատ տաք է հայերի նկատմամբ: Քանի որ ինքն առանց հայր է մեծացել, մեծացել է հայերի շրջապատում, դրա համար ա-սում է, որ հայերը աւելի տաք են իր հանդէպ, ինքը հայերին աւելի մօտ է համարում: Եւ մեզ էլ է փոխանցել այդ զգացողութիւնը: Ինձ ու եղբօրս: Ձեր հայրը չէ՞ր առարկում Ձեր մայրիկի այդ հայեացքներին: Ինչպէ՞ս էր վերաբերում Ամերիկայի իր ազգականների նամակներին, առհասարակ այդ հայկական ազգակցական կապերին: –    Հայրս կրթուած մարդ էր, լուսաւորեալ մարդ էր, շատ հաւատացեալ էր: Հաջ [ուխտի] էր գնացել: Առհասարակ շատ դրական մարդ էր: Տատս գալիս էր մեզ հետ էր ապրում ամիսներով: Տղաները չկային, նրանք Ամերիկա էին գնացել, զաւակներից միայն մայրս էր մնացել: Նրա մօտ հայ կանայք էին հիւր գալիս, բայց ես երբեւէ չեմ լսել, որ մեր տանն այդ մասին խօսակցութիւններ լինէին: Մայրս էլ պինդ կին էր, այդպէս շատ ամուսնուց կախուած չէր: 20-30 տարի ինքը փող էր աշխատում, ինքն իրեն ամուր էր զգում: Իմ մայրը հասցնում էր ե՛ւ տան հոգսերը հոգալ, ե՛ւ ընտանիքին նիւթապէս օգնել: Պապս, հօրս հայրը երկրորդ անգամ էր ամուսնացել, եւ հայրս կրտսեր քոյրեր ունէր իր հօր երկրորդ կնոջից: Մայրս նաեւ հօրս այդ քոյրերին էր խնամում: Եթէ նոյնիսկ ինչ որ խօսակցութիւն եղել է, ես որոշակիօրէն չեմ լսել, վէճեր չեն եղել: Դուք ո՞ր տարիքից սկսեցիք հասկանալ Ձեր մօր ինքնութեան խնդիրները: –    Մինչեւ դպրոց գնալը այդ բաները շատ չէինք հասկանում, չէինք իմանում: Մեզ ոչինչ չէին ասում, այդ նիւթերի շուրջ տանը չէին խօսում: Մօտաւորապէս հաւանաբար 15 տարեկան էի, որ սկսեցի ինչ որ բաներ գիտակցել (60ականներին – Հ.Խ.): Մեզ նամակներ էին գալիս Ամերիկայից, քեռիներս գրում էին իրենց մօրը` մեծ մօրս, քրոջը` մայրիկիս: Այդ նամակները կարդացւում էին: Այդ նամակներին պատասխանում էին հայերէն: Իւրաքանչիւր այդպիսի դէպքի շուրջ խօսակցութիւններ, զրոյցներ էին լինում: Միմեանց հետ խօսում էին, մենք էլ երբեմն լսում էինք: Յետոյ սկսեցին անգլերէն նամակներ գալ: Յետոյ մեզ սկսեց նամակներ գրել Արուսեակի աղջիկը, այն կնոջ, ում մօտ մայրս դերձակութիւն էր սովորել: Արուսեակն էլ էր քրդի տան պահւում: Նրանք աղջիկ ունէին Լուսին ա-նունով: Արուսեակը մահանում է 50ականներին, Լուսինէն Ամերիկա է գնում: Լուսինէն մօրս յաճախ էր նամակներ գրում: 83ին այդ Լուսինէն Ամերիկայից Էլազիկ է գալիս: Մեր ընտանիքում ամէնից շատ այդ ժամանակ խօսուեց: Ես նոր էի սովորում համալսարանում: Մենք հարցնում էինք, թէ ի՞նչ է եղել, ինչու՞ են նրանք Ամերիկա գնացել: Սկսեցին փոքրիկ-փոքրիկ տեղեկութիւններ տալ այդ անցուդարձի մասին: Շատ էին խօսում Լուսինէի նուիրուածութեան, բարութեան մասին: Լուսինէն հաւատացեալ կին էր, գնում էր Հայաստան, բարեգործութիւն էր անում: Մերոնք խօսում էին, որ իր պապին է քաշել` Երեմիա Տէր Վարդանեանի եղբօրը: Այսինքն մենք, ինչպէս պարզուեց, երկու եղբայրների թոռներ էինք: Որովհետեւ մայրիկիս պապը` Երեմիա Տէր Վարդանեանը Լուսինէի մօր` Արուսեակի հօրեղբայրն է եղել: Ասում էին, որ կրօնասիրութեամբ, բարեսրտութեամբ, բարեգթութեամբ Լուսինէն իր պապին է քաշել: Այդ մասին լսելն, իհարկէ, մեզ հաճելի էր: Բայց այդ մասին բարձրաձայն խօսել չէր կարելի: Ձեր մանկութեան տարիներին Ձեր տարեկից երեխաները խօսու՞մ էին, հայերի մասին ինչ որ բաներ գիտէի՞ն: Ձեր դպրոցական թուրք կամ քուրդ ընկերները: –    Ոչ, այդ նիւթերի շուրջ որեւէ խօսակցութիւն չեմ յիշում: Եթէ նոյնիսկ նիւթը բացւում էր, ինչ որ խօսակցութիւններ լինում էին, իրենք մեզ շատ հարցեր չէին տալիս: Մենք էլ գիտէինք, որ պէտք չէ խօսել, եւ լռում էինք: Բայց իրենք գիտէի՞ն ձեր հայկական կողմի մասին: –    Իմանում էին, դրանք միշտ իմացւում են: Տեղը եկած ժամանակ նոյնիսկ խօսում էին, բայց այդպէս շատ` չէ: Գեաւուր-մաւուր ասում էին, յատկապէս մօրս, բայց մայրս թաքցնում էր, որպէսզի մենք չգժտուենք: Քանի որ իմ հայրը տնտեսական առումով ունեւոր մարդ էր, մեզ հետ մի քիչ զգուշաւոր էին: Այդ կարգի խօսակցութիւններ գուցէ մեր յետեւից լինում էին, բայց մեր ներկայութեան չէին խօսում: Քանի որ հայերի դէմ քարոզչութիւնը մեր երկրում շատ էր, հայ լինելը մեղադրանքի նման մի բան էր, ընտանիքներում առհասարակ աշխատում էին այդ բանը թաքցնել: Բայց այդպէս չի կարելի, դա շատ դժուար բան է, իմ կարծիքով ընտանիքներն իրենց ունեցած պատմութեան հետ պիտի կարողանան հաշտուել, չի կարելի դա չիմանալ կամ թաքցնել: Ես, օրինակ, հաւանաբար այդ պատ-ճառով էլ սկսեցի պատմութեամբ հետաքրքուել: Երբ որ ես դպրոցում սովորում էի, տանն իմ լսածը եւ դպրոցում սովորեցրածը միմեանցից շատ տարբերւում էին: Մեր մեծ մօր պատմածը շատ աւելի կարեւոր էր ու ճիշտ էր, դրա համար մենք էդ պաշտօնական բաներին չէինք կարող հաւատալ: Իմ հայրն էլ էր մեծ մօրս պատմածները հաստատում: Իսկ ինքը քուրդ է եւ սուննի մուսուլման: Ուրեմն քուրդ ու սուննի մուսուլման հայրս հաստատում էր հայ մեծ մօրս պատմածները: Մենք այդ բոլոր բաները գիտէինք: Եւ ես որոշեցի պատմութիւն ուսումնասիրել: Ես արդէն համալսարանում սովորող երիտասարդ էի, մեծ մօրս կեանքը գիտէի, եւ մի անգամ յիմարութիւն արի հարցրի իրեն, թէ ինչու՞ ինքը համաձայնուեց պապիս հետ ամուսնանալ: Կարծես թէ իր համաձայնութիւնը որեւէ մէկը հարցրել էր: Մեծ մայրս ինձ չասաց, որ ինքը ոչ մի ընտրութեան հնարաւորութիւն չունէր: Ինքը նոյնիսկ չէր կարող առարկել իրեն իբրեւ թէ փրկած մարդկաց որոշմանը: Չէ՞ որ հայ էր: Այն, երիտասարդ տարիներիս ես դեռ չէի կարող այդքանը ըմբռնել: Մեծ մայրս ուղղակի ասաց, որ դա անցած-գնացած բան է, շատ չեմ ուզում այդ մասին խօսել: Ինձ համար այս ամէնի մէջ ամենաուշագրաւը եւ, թերեւս, ողբերգականը իմ մայրիկի ապրումներն են: Մայրիկս փորձել է իսկական հաւատացեալ մահմեդական լինել, բայց միաժամանակ միշտ իրեն քրիստոնեայ է զգացել: Մայրիկս շատ է տառապում այդ երկփեղկուածութիւնից: Նա Ինջիլ` Աստուածաշունչ ունէր, որն իր մայրական ընտանիքից մնացած միակ բանն էր: Մայրս գրել-կարդալ չգիտի, հայերէն չգիտի: Քանի դեռ մեծ մայրս կենդանի էր, նա երբեմն մայրիկիս համար առանձին կարդում էր: Մայրիկս, իհարկէ, ոչինչ չէր հասկանում, բայց շունչը պահած լսում էր: Դա կրօնական գիրք էր, եւ հասկանալն էլ մայրիկիս համար պարտադիր չէր թւում: Նա նոյն կերպ, մէկ է, չէր հասկանում մահմեդական սուրբ գիրքը: Մեծ մօրս մահից յետոյ նա յաճախ բացում էր Ինջիլը, թերթում էր, նայում էր տառերին, յետոյ խնամքով փակում էր ու պահում էր: Փաստօրէն ե՛ւ քրիստոնէական Սուրբ Գիրք ունէր, ե՛ւ հետեւում էր մահմեդականութեան օրէնքներին: Կարծես թէ երկու հաւատքն էլ փորձում էր պահել: Բայց ընտանիքում անընդհատ յիշում էին, որ դա գեաւուրի բան է, քրիստոնեայի բան է: Այդ գրքի ներկայութիւնը մեր ընտանիքին ճնշում էր: Այդ մասին տանը խօսում էին: Ճիշտ է, մայրս գիրքը պահում էր, բայց ճնշումը չէր կարող պահել: Եւ նա ստիպուած եղաւ իր համար թանկ այդ գիրքը, իր մայրական ընտանիքից մնացած միակ բանը նուիրել մեր թաղամասի մի պապիկի: Մեր ընտանիքին թւում էր, որ այդ գրքի առկայութեան պատճառով մեզ գեաւուր կը դիտեն, իսկ գեաւուրնե-րին հասարակութիւնից դուրս են մղում: Փաստօրէն ստացւում է, որ ինքն իրեն զրկեց գիրքն ունենալու բաւականութիւնից, որպէսզի շրջապատի կողմից չմեղադրուէր գեաւուրութեան մէջ: Գուցէ այս ամէնը չլինի, եթէ ընտանիքների ներսի այդ գաղտնիքները բարձրաձայնուեն, մարդիկ ազատօրէն կարողանան խօսել իրենց ծագման, իրենց ընտանիքի պատմութեան մասին: Ինչքան թաքցնում ես, այնքան արտօնում ես այդ դատապարտող իրականութիւնը: Հիմա բարձրաձայնելու հնարաւորութիւն կայ: Չնայած իրականում շատերը բնական կերպով չգիտեն էլ իրենց պատմութիւնը: Մենք՝ ես ու եղբայրս, շատ ենք հետաքրքուել, շատ ենք փորփրել, շատ հարցեր ենք տուել, բայց քոյրս, օրինակ, նրա զաւակները չեն ուզում իմանալ, չեն ուզում այդ մասին լսել: Նրանք ընդունել են գեաւուրին դա-տապարտելու իրաւունքը, եւ շահախնդրութիւն ունեն թաքցնել հայութեան հետ մեր ընտանիքի կապը: Ես ու եղբայրս գտնում ենք, որ մեր ընտանիքի պատմութեան բացայայտումով մենք մեր էութիւնն ենք բացայայտում: Բայց այստեղ դա դեռ շատ դժուար է: Հայկական ծագումը դեռեւս շատերի համար է անարգանք: Մեր հայկական ինքնութիւնը, եթէ մեզ ներկայացուել է, միշտ որպէս վատ բան է ներկայացուել, միշտ այդ մասին թաքուն է խօսուել: Դա պետութեան քաղաքականութիւնն է եղել: Քրդական գործողութիւնները պետութեան կողմից միշտ որակուել են հայերի դրդում, միշտ մատնանշուել է դրանցում հայկական մասնակցութիւնը, եթէ մի վատ բան է եղել` հայկական հետք են փնտռել: Այդ ամէնը պետութեան քարոզչութիւնն է: Պետութեան այդ մօտեցումը կայուն հասարակա-կան կարծիք է ձեւաւորել: Դա պատճառներից մէկն է, որ մարդիկ ջանացել են խոր թաղել իրենց հայկական արմատները, եւ այսօր իմ կարծիքով շատերը նոյնիսկ այդ մասին ուղղակի չգիտեն: Որոշ մարդիկ էլ շատ ուշ, միայն վերջերս են յայտնաբերել իրենց անցեալի այդ դրուագները: Իմ իմացած որոշակի օրինակները քիչ են, բայց ընդհանուր մթնոլոտն է այդպիսին: Վերջերս, օրինակ, Անատոլիայի գիւղերից մէկից սովորելու եկած մի ուսանող նոր էր իմացել, որ իր պապը հայ է եղել: Մի օր եկաւ եւ այդ մասին ասաց: Իմացել էր, որ իրենց բարեկամները Ֆրանսիայում են: Ուզում էր նրանց հետ կապեր հաստատել: Հօր հայրն է հայ եղել, Յակոբ: Ասում է հայրը ցածր սպայական կազմից է եղել, յետոյ երբ որ թոշակի է գնացել, գնացել է Ֆրանսիա եւ այնտեղ հանդիպել է այդ բարեկամներին: Տանը խօսուել է այդ մասին: Տղան իմացել է եւ սկսել է հետաքրքրուել: Սկզբում շատ է տանջուել, ոչ մէկի բան չի ասել: Բայց յետոյ շատ է ուզեցել իր նոր ազգականներին հանդիպել: Ասում է, որ իր ազգականներին տես-նելու ցանկութեան մասին խօսել է հօր, մօր հետ, բայց նրանք դիմադրում են: Դա միակ օրինակն է, որ ես գիտեմ: Շատերը կան, բայց չեն գրում, չեն խօսում, չեն բացայայտում: Հիմա նոր-նոր է այդ բանը սկսւում, եւ մարդիկ շատ մտերմիկ շրջանակներում, եթէ մթնոլորտը վստահելի է, սկսում են այդ մասին խօսել: Քրդերն աւելի շատ են պատմում, քան թուրքերը: Թուրքերն առհասարակ չեն սիրում խօսել իրենց հայկական ծագման մասին: Ես ու իմ եղբայրն ուզում էինք գրել մեր ընտանիքի պատմութիւնը, բայց Ֆեթհիէ Չեթինը գրեց Մեծ Մայրս գիրքը: Այդ պատմութիւնը շատ էր նման մեր ընտանիքի պատմութեանը, եւ մեր գրելն այլեւս իմաստը կորցրեց: Բայց ինչքան շատ տպագրուեն այդ կարգի նիւթեր, այնքան ընտանիքները կ’ազատուեն գաղտնիք պահելու ծանր հարկադրանքից: Ամէնից աւելի ազատ խօսում են Դերսիմում: Այնտեղ հայերը մնացել են ընտանիքներով, ալեւիացել են: Այդ պատճառով էլ Էլազիկի հայերը Դերսիմի ալեւիների հետ շատ աւելի մտերիմ են: Նրանք միմեանց հետ նաեւ շատ աւելի տնտեսական, առեւտրական կապեր են ունեցել: Օրինակ, Էլազիկի հայ պղնձագործի` Եուսուֆի յաճախորդներն աւելի շատ ալեւի են եղել: Գոյութիւն են ունեցել չգրուած, բայց իրենց մէջ ընդունուած ինչ որ մտերմութեան չափանիշներ: Բայց հայերի մտերմութիւնն ալեւիների հետ կարծես թէ 15ի հայերի Ցեղասպանութիւնից աւելի վաղ էր: Օրինակ, ինչու՞ հենց ալեւիների մօտ հայերն աւելի շատ փրկութիւն գտան: – Դա յատուկ հարց է: Ես կը փորձեմ իմ սեփական բացատրութիւնը տալ: Ալեւիզմը իբրեւ ուսմունք շատ կրօնների համեմատ աւելի մարդասիրական է, աւելի հանդուրժող: Ինքն այլոց հանդէպ ժխտողական վերաբերմունք չունի: Կարծում եմ առաջին պատճառը դա էր: Բայց դրանից զատ յատկապէս Դերսիմի ալեւիները դեռ վաղ ժամանակներից տեղի հայերի հետ յատուկ, անհամեմատ սերտ կապեր են ունեցել: Մեր` հայկական աղբիւրների տեղեկութիւններով դեռեւս ԺԸ. դարում որոշ հայեր ալեւիացել են: Դուք երբեւէ լսե՞լ էք այդ մասին որեւէ բան: – Այդպէս, բանաւոր խօսակցութիւնների մակարդակով լսել եմ, որ շատ հայեր են ալեւիացել: Այդ մասին այստեղ միշտ էլ խօսուել է, ասուել է: Բայց որեւէ հետազօտութիւն ես չգիտեմ: Թուրքիայում, որքան գիտեմ, այդ կարգի հետազօտութիւններ չեն արել: Թուրքիայում պատմութիւնը շատ է քաղաքականացուած, քաղաքականութեան ազդեցութեան տակ է: Հիմա էլ նոր մօտեցումներ են մշակւում, նոր տեսակէտեր: Բայց Ցեղասպանութիւնից յետոյ, բոլորը գիտեն, հայերը մնացել են ալեւիների մէջ եւ ալեւիացել են: Ուսումնասիրելով իրենց այդ զիարէթները[iv], համատեղ մատաղներ անելու սովորութիւնները, համատեղ սրբատեղիներ գնալը, մոմ վառելը եւն., այդ բոլոր հաւաստի փաստերն ուսումնասիրելով գուցէ կարելի է հասնել նրան, որ հասկանալի դառնայ, թե ի՞նչ է եղել, ո՞նց է եղել: Յայտնի է նաեւ, որ Դերսիմում թալանից խուսափելու համար հայերը կամաց-կամաց, աստիճանաբար հեռացել են հովիտների իրենց գիւղերից, բարձրացել են լեռները, վերեւները, եւ այնտեղ արդէն ալեւիացել են: Բայց որեւէ գիտական ուսումնասիրութիւն այդ մասին չկայ: Կամ գոնէ ինձ յայտնի չէ: Սուննի քրմանջիախօս քրդերը զազախօս ալեւիներին ի՞նչպէս են անուանում: Ռաֆիզի որը նշանակում է անհաւատ: Այդպէս են ասում, որովհետեւ նրանք «Գիրք» չունեն, սուրբ, կրօնական գիրք չունեն: Նրանց կրօնը, ուսմունքը բանաւոր է փոխանցւում: Նրանք մզկիթ չունեն, մոլլա չունեն: Դա պատճառ է եղել, որ քուրդ ալեւիներին ռաֆիզի` անհաւատ կոչեն: Դա պատճառ է եղել, որ որեւէ ժամանակ իրենք չեն կարողացել համախմ-բուել որպէս շարժում, որպէս ընդհանուր քրդական շարժում: Չմիաւորուեցին նաեւ Շէյխ Սայիդի[v] ապստամբութեան ժամանակ: Իսկ սուննի քրդերն էլ չմիացան Դերսիմի ալեւիական, Շէյխ Ռըզայի[vi] կողմից ղեկավարուող ապստամբական շարժմանը: Նոյն բանը շարունակւում է մինչեւ այսօր: Հենց հիմա էլ սուննի քրդերն ու ալեւի քրդերը մի քաղաքական կուսակցութեան շուրջ չեն համախմբւում: Բայց նրանք միմեանց հանդէպ որեւէ թշնամութիւն ունե՞ն: – Իրականում, կարծում եմ, չունեն: Բայց միմեանց հանդէպ անվստահութիւն ունեն: Ալեւի քրդերը կարծում են, որ սուննի քրդերն իրենց թշնամի են: Սուննի քրդերն էլ ջանք չեն թափում ալեւիների հետ մտերմանալու: Փոխադարձ օտարումը շարունակւում է: Այս զրոյցից յետոյ մենք մեր զրուցակցին խնդրեցինք հանդիպել իր մօր հետ եւ մի քանի օր անց նրա հետ հանդիպեցինք Էլազիկում: Հայաստան որ գնաք, անձամբ ինձ համար կը գնաք եկեղեցի  2010 Օգոստոսի մէկն էր: Մեր զրուցակցի մայրը տարեց, փոքրամարմին, ճերմակահեր, փխրուն, փոքրակազմ, ժպտադէմ, կենդանի աչքերով, սքանչելի կին էր: Նա արդէն գիտէր, որ Հայաստանից մարդիկ են գալու, որպէսզի նրա կեանքի պատմութիւնը գրանցեն: Գիտէր, եւ ոգեւորուած սպասում էր: Շատ էր ուզում իր մօր մասին պատմել[vii]: «Ինչե~ր տեսանք, ինչե~ր անցան մեր գլխով»՝ այս առաջին նախադասութիւնը, որով նա մեզ դիմաւորեց, յետոյ պիտի կրկնուէր մեր զրոյցի ողջ ընթացքում:   Իմ անունը Նազրէ է, մօրս անունը Եղսանուշ էր, մօրաքրոջս անունը` Մարթա, 2010   Խնդրեցինք պատմել իր կեանքի ողջ պատմութիւնը: Բայց ծեր կինն անընդհատ կրկնում էր. – Ինչե~ր տեսանք, ինչե~ր անցան մեր գլխով: Սպանեցին, խփեցին, ամէն ինչ արեցին: Եթէ պատմեմ` կը վախենաք: Խնդրեցինք, այնուամենայնիւ, պատմել: Հարցրինք անունը: – Իմ անունը Նազրէ է, մօրս անունը Եղսանուշ էր, մօրաքրոջս անունը` Մարթա: Նրանք գնացին, ով մնաց` Ամերիկա գնացին: Ովքե՞ր գնացին: – Բոլորը, բոլորը: Ով կենդանի մնաց` գնացին: Ե՞րբ են գնացել: – Շատ շուտ են գնացել: Ես դեռ ծնուած չեմ եղել: Ես նրանցից շատերին նոյնիսկ չեմ տեսել: Գնացին, ով կենդանի մնաց` գնաց: Ինչե~ր տեսան, ինչե~ր տեսան: Դուք ե՞րբ էք ծնուել: – Իմ ինքնութեան թղթում գրուած է 35, բայց ինչքան ես գիտեմ 38ին եմ ծնուել: Իսկ դուք ե՞րբ էք ծնուել, որտե՞ղ էք ծնուել: Մենք Հայաստանից ենք, այնտեղից ենք եկել: – Այո, այո, գիտեմ, որ Հայաստանից էք եկել: Ինչե~ր բերեցին այստեղ հայերի գլխին: Մայրս էլ հայ էր: Բոլորին կոտորեցին, տանջեցին: Մեծ մայրս, Նունիկը շատ հիւանդ է եղել: Այդ պատճառով մեծ հայրս Ամերիկայից ետ է եկել Խարբերդ: Մեծ հայրիկիս անունը Էրմիա էր [Երեմիա՝ յուշում է որդին]: Նա Ամերիկա էր գնացել աշխատելու: Ընտանիքին փող էր ուղարկում: Մեծ հայրիկս Ամերիկայից եկաւ, այստեղ հողեր առաւ: Ուզում էր այստեղ օգնել իր ընտանիքին, եւ հիւանդ կնոջ մօտ մնալ: Բայց կարճ տեւեց, շատ կարճ տեւեց: Իրենց աքսորեցին: Բոլոր հայերին աքսորեցին: Երբ որ գնում էին, իր երկու աղջիկներին պահ տուեց իր աշխատողների մօտ, ամանաթ թողեց: Նրանցից մէկը մայրիկս էր: 15 տարեկան էր ընդամէնը: Երեխայ էր: Լռում է, աչքերն արցունքներով լիքը: Մենք էլ ենք լռում, չենք շտապեցնում պատմել: Յետոյ դանդաղ շարունակում է. – Ի՞նչ պատմեմ, կուրբան [մատաղ, համարժեք է նաեւ հայերեն «ցավդ տանեմ» արտայայտութեանը], մեծ մայրիկս` Նունիկը փաստօրէն հաշմանդամ էր, ոտքերից հիւանդ էր: Սիւրգիւնի [աքսոր] գնալուց առաջ բոլոր հիւանդներին, հաշմանդամներին հաւաքում էին մի տեղ, վա-ռում էին: Մեծ մայրիկիս դպրոցի շէնքում վառում են: Մեծ մայրիկս այդպէս մահացաւ: Հաշմանդամների հետ միասին վառեցին [լռում է, շատ տխուր]: Մեծ հայրիկս միայն տղաների հետ գնաց, իրենց թառլան երկու աղջիկներին թողեց իրենց բանուորների մէջ: Դրանցից մէկը մայրս էր, միւսը` մօրաքոյրս: Ինչե~ր տեսան, ինչե~ր տեսան նրանք: Եւ մենք էլ տեսանք, յետոյ էլ մենք տեսանք: Ինչե~ր, ինչե~ր: Կրկին լռում է: Մենք լուռ սպասում ենք: Ես փորձում եմ խախտել լռութիւնը. Մեծացան, չէ՞, այդ աղջիկները: – Մեծացան, այո: Այդ բանուորների մէջ մեծացան: Իմ մօրն ամուսնացրին մի տղայի հետ, նա էլ անպէտքի մէկն է դուրս գալիս, վատ մարդ է դուրս գալիս: Մեծ հայրիկիս բոլոր այդ սեփականութիւնը, հողատարածքները վերցնում իրենով է անում, հետն էլ սիրուհի էր պահում: Երկրորդ կին: Վերջում էլ մօրս դուրս արեց երեք երեխայով, երկու տղայ, մէկն էլ` ես: Քանի՞ տարեկան էիք դուք այդ ժամանակ: – Փոքր էի, վեց-եօթ տարեկան, երեւի: Չգիտեմ: Ասում են նաեւ, որ ես երեւի մէկ տարեկան էի այդ ժամանակ: Լաւ չեմ յիշում: Մայրիկս շատ է տանջուել: Ինքնուրոյն պէտք է երեք երեխայ պահէր: Էլազիկում իմ մայրիկի նման մէկը չկար: Պատկերացրէք այդ տարիներին միայնակ կին, փոքր երեխաներով, ինքն էլ` հայ: Ոչ բարեկամ ունէր, ոչ ամուսին ունէր, ոչինչ չունէր այս քաղաքում: Ուրիշ միայնակ երիտասարդ հայ կանայք ամուսնացած էին մուսուլմանների հետ: Միայն տարեց կանայք էին միայնակ, բայց նրանց մօտ երեխաներ չկային: Իմ մայրիկիս վիճակը շատ ծանր էր: Ձեր հօրն այդպէս էլ երբեւէ չտեսա՞ք: – Ես տասնհինգ տարեկան էի, երբ նա մահացաւ: Տեսել եմ մի անգամ: Տաս-տասնմէկ տարեկան էի: Երանի~ չտեսնէի: Դուք բնիկ Հայաստանից է՞ք: Հայաստանից ենք, այո: – Իսկ ձեր ծնողները, տատեր-պապերը Հայաստանի՞ց են: Թուրքիայից չե՞ն գնացել: Ոչ, մերոնք Հայաստանում են եղել, Թուրքիայից չեն գնացել: – Ինչու՞ էք եկել, էս տաճիկների բանե՞րն էք նայում: Եկել ենք ձեզ հանդիպելու, ձեզ հետ զրուցելու: Հայերի հետ, ալեւիների հետ հանդիպելու, նրանց հետ զրուցելու: – Հա, հայերի հետ… կը վախենան, որ էսա-էսա կը սպանեն: Հիմա է՞լ են վախենում: – Չէ, վերջացաւ, արդէն չենք վախենում, արդէն այդ վախը չկայ: Բայց հայ ինչքա՞ն է մնացել, որ: – Այստեղ շատ հայ չի մնացել, ասորիներ շատ կան: Եկեղեցի եմ գնում` բոլորը ասորի են: Դուք եկեղեցի՞ էք գնում: Ո՞ր եկեղեցին եք գնում: Էլազիկում եկեղեցի կա՞յ: – Խարբերդում կայ: Անա Մարիա եկեղեցին կայ: Բայց այստեղ էլ է քահանայ գալիս: Եկեղեցի, բան, բոլորն աւերեցին, քանդեցին, ոչինչ չթողեցին, ամէն ինչ ջարդ ու խուրդ են արել, քանդել են, էլ բան չեն թողել: Դուք, ի՞նչ է, քրիստոնեա՞յ էք, հա՞յ էք: – Մենք մեզ քուրդ ենք ասում, բայց որ հիւանդանում եմ, տէրտէրի մօտ եմ գնում: Մայրս 80 տարեկանում է մահացել: Մայրս մինչեւ իր կեանքի վերջը, չնայած ծերութեանը, շարունակում էր գրել, կարդալ: Ինքը Սեւասի [Սվազի] մի վանքում էր սովորել: Մօրաքոյրս էլ էր գրագէտ: Նա Ամերիկայից մօրս նամակներ էր գրում, հայերէն նամակներ: Նա գնաց, կարողացաւ գնալ: Իսկ մայրս այդ անպիտան ամուսնու պատճառով մնաց: Մնաց ու տանջուեց: Մնաց ու տանջուեց, այո: Մայրս էլ իրեն էր գրում: Հայերէն նամակներ: Բայց մենք չսովորեցինք: Ես չսովորեցի: Հայրս մեզ զրկեց սովորելու հնարաւորութիւնից: Մօրս ունեցուածքը վերցրեց, մեզ դուրս արեց առանց մի կոպեկի: Մայրս շատ դժուար էր ապրուստ ստեղծում, գիշեր-ցերեկ աշխատում էր: Բայց մայրս կարդում էր: Մի հատ մե~ծ գիրք ունէր, Ինջիլ [Աստուածաշունչ] ունէր, հայերէն գիրք: Մայրս կարդում էր: Երբ որեւէ մէկը հիւանդանում էր, հիւանդին բերում էին մօրս մօտ, նա այդ գիրքը կարդում էր: Ովքե՞ր էին բերում, հայե՞րը: – Բոլորն էլ բերում էին, հայ, թուրք, քուրդ: Մայրս կարդում էր ու լաւանում էին էրեխէքը: Նա անում էր, չէր վախենում: Թուրքերը իրենց երեխաներին բերում էին, որ մայրդ նրանց համար հայերէ՞ն կարդայ: – Այո, այո, բերում էին: Քրդերն էլ էին բերում: Նոյնիսկ հայերին սպանած թուրքերը բերում էին: Իհարկէ պետութիւնից թաքուն էին բերում, բայց բերում էին: Մայրիկիդ մօտ ուրիշ հայեր հիւր գալի՞ս էին, կամ մայրդ գնու՞մ էր ուրիշ հայերի մօտ հիւր: – Մէկը մէկի հետ խօսում էին, բայց մէկը մէկի տուն չէին գնում: Ինչու՞: – Վախենում էին: Բայց մայրիկդ արդէն ծեր էր, 80ին է մահացել, վախենում էի՞ն այն ժամանակ: – Չէ, յետոյ արդէն վարժուեցին: Երբ ես արդէն ամուսնացած էի, մահմեդական էի, ամուսինս էլ էր մահմեդական, մայրս գալիս էր մեր տուն: Այդ ժամանակ նրա մօտ ծեր հայ կանայք հիւր էին գալիս: Դա շատ ուշ էր, շա~տ ուշ: Արդէն համարեա հայ չէր էլ մնացել: Ով մահմեդական ընտանիք ունէր, նա հայի հետ չէր շփւում, վախենում էր: Միայնակ տարեցներն էլ մահացել էին: Բայց երբ երեխայ էի, մեր տուն չէին գալիս, վախենում էին: Միայն այն կանայք էին գալիս, ովքեր ամուսին չունէին: Մայրս էլ ա-նընդհատ աշխատում էր, տանը չէր լինում: Դէ միայնակ կին էր Էլազիկում, ամուսին չունէր, ազգական չունէր: Հայերը, ովքեր փրկուել էին, կամ քրդերի կին էին, կամ քրդի տանը մեծացող երեխայ, կամ շատ ծեր, միայնակ մարդիկ: Քրդերի հայ կանայք վախենում էին միմեանց հետ շփուել: Վախենում էին: Վախը շատ մեծ էր: Նրանք նոյնիսկ իրենց երեխաներին չէին ասում իրենց հայ լինելու մասին: Իմ մայրն ինքնուրոյն կին էր, ամուսին չունէր: Միայնակ էր: Այդպէս բան մեր քաղաքում չկար: Պատկերացրէք այն տարիներին այդպիսի բան: Ամուսին չունեցող կանայք ազգականներ են ունենում, նրանցից են օգնութիւն ստանում: Իսկ իմ մայրը մէն-մենակ էր, երեք փոքր երեխաներով: Ինչե~ր քաշեց մայրս: Բայց մայրս ինքնուրոյն էր, ե՛ւ մեզ՝ եղբայրներիս ե՛ւ ինձ, ամբողջ իր պատմութիւնը, իմ մեծ մայրիկիս ու հայրիկիս պատմութիւնը, հայերի պատմութիւնը պատմում էր: Ինչե~ր էր պատմում, ինչե~ր էր տեսել, ի~նչ դաժանութիւններ… Որոշակիօրէն Ձեր մայրիկի հանդէպ դաժանութիւններ եղե՞լ էին: – Մեծ մայրիկիս` Նունիկին վառել են: Այդպէս է մահացել: Միւսների մասին չգիտէր, իր հօր, եղբայրների մասին չգիտէր: Շատ ուշ միայն իմացել էր, որ իր եղբայրներից մէկը փրկուել է, Ամերիկայում է: Քեռուս որդիներից մէկը` Վահանը յետոյ Հայաստան է գնացել, Երեւանում է: Մարթա մօրաքրոջս աղջիկը տեսել է: Բայց մենք երբեք չենք հանդիպել, ես նրանց չեմ տեսել: Մայրիկս էլ այլեւս երբեք իր եղբայրներին չտեսաւ… Յետոյ եղբայրներս էլ գնացին: Ամերիկա գնացին: Ես դեռ շատ փոքր էի, երբ նրանք գնացին: Յիշում եմ իրենց: Եղբայրներիցս նամակներ էին գալիս: Հիմա էլ են գալիս, նրանց երեխաները գրում են, իմ տղաներին նամակ են գրում: Մեր կապը երբեք չի կտրուել: Բայց մայրիկս… Մայրիկս շատ է տանջուել: Ասում էին այստեղ չի կարելի ապրել, այնտեղ չի կարելի գնալ… Տաս տարի մայրիկիս ինքնութեան վկայական չեն տուել Էլազիկում, որպէսզի յանկարծ որեւէ տեղ չգնայ, չտեղափոխուի այսինքն: Որովհետեւ այն տարիներին դեռ միմեանց փնտռում էին, երբեմն գտնում էին: Միմեանց հարցնում էին, փնտռում էին: Դա լաւ չէր համարւում, պետութիւնը վախ ունէր դրանից: Փալանիկ գիւղից մէկը, մի վարպետ, 40ականներին գտել էր իր քրոջը: Տարիներ յետոյ, այդքան տարի յետոյ: Պատահաբար միմեանց գտել էին քոյր ու եղբայր: Երկուսն էլ փրկուել էին, բայց տարբեր ճակատագրեր էին ունեցել: Այդ լուրերը տարածւում էին, թաքուն միմեանց պատմում էին: Մայրիկս էլ էր միշտ հարցնում իր հարազատների մասին: Բայց չտեսաւ, ոչ մէկին այդպէս էլ չտեսաւ: Միայն Ամերիկա հասած իր եղբօր տղայի մասին իմացաւ: Հիմա որ գնում էք եկեղեցի, ինչի՞ համար էք գնում: – Մայրիկս չէր գնում, վախենում էր: Խարբերդի սիրիական եկեղեցին [նկատի ունի ասորական եկեղեցին] միշտ կար, բայց մայրիկս չէր գնում, վախենում էր: Հիմա ես գնում եմ: Մայրիկս կ’ուզենար, որ ես գնայի: Յետոյ էլ այդ եկեղեցում ես ինձ լաւ եմ զգում: Ամուսինս հիմա չկայ: Նա լաւ մարդ էր, բայց չէր ուզենայ, որ ես եկեղեցի գնամ: Չէ՞ որ ես մահմեդական եմ: Հիմա ամուսինս չկայ, որդիներս էլ դէմ չեն, որ գնամ: Օգոստոսի 15ին Մարիամի մեծ տօնակատարութիւն է լինում եւ ամէն անգամ այդ տօներին ես գնում եմ եկեղեցի: Մի անգամ հիւանդ էի, ինձ շատ վատ էի զգում: Եկեղեցի էի գնացել: Այդ սիրիական եկեղեցու քահանան մի աղօթք կարդաց` լաւ զգացի: Հիմա արդէն շատ ծեր եմ, ոտքերս չեն քայլում: Երբ որ վատանում եմ, վատ եմ զգում, որդուս խնդրում եմ, նա ինձ տանում է, աղօթք են անում` լաւանում եմ [ժպտում է]: Մարիամի տօներին էլ այլեւս չեմ կարողանում գնալ, բայց խնդրում եմ, որ որդիներիցս մէկն ու մէկը անպայման գնայ, մեր տնից անպայման մարդ լինի: Չեն առարկում, գնում են: Քուրդ են, մահմեդական են, բայց գնում են: Որդիներս մայրիկիս շատ կապուած էին, շատ էին լսում նրա պատմութիւնները: Հիմա էլ հայերի հետ կապեր ունեն, քեռուս թոռների, իմ եղբայրների երեխաների հետ կապ են պահում: Ստամբուլի հայերի մեջ էլ ծանօթներ ունեն: Ինձ էլ հայերէն «մայրիկ» են ասում [ժպտում է]: Նազրէ մայրիկը իր որդիների հետ, Էլազիկ, 2010   Հայերէն գիտէ՞ք: – Որդիս աւելի լաւ գիտի: Ես չգիտեմ: Իմ երիտասարդ տարիներին հայերէն խօսել չէր կարելի, վախենում էինք: Մի քանի բառ գիտեմ` մայրիկ, մօրքուր, քոյրիկ, Հայաստան [հայերէն այդ բառերը ասում է մի փոքր անվստահ, բայց շատ հպարտ]: Միշտ ուզեցել եմ Հայաստան գնալ: Որդիս ասում էր, որ սահմանները բացուեն` մեքենայով կը տանեմ: Բայց սահմանները չեն բացուի, ես չեմ հասցնի: Շատ ծեր եմ արդէն: Հայերէն էլ չգիտեմ: Բայց մայրիկս մինչեւ իր կեանքի աւարտը գիտէր հայերէն, շարունակում էր կարդալ, գրել [ասում է հպարտութեամբ]: Մի հատ հայերէն աղօթք ունեմ: Էլազիկցի Եուսուֆի հայրն է գրել, Եուսուֆն էլ ինձ տուել է: Եուսուֆի հայրը էդ բանը գրելիս ասել է, որ եթէ սա միշտ կողքդ պահես, ամէն ինչից քեզ կը փրկի: Դա էդպիսի փրկարար մի բան է: Ես դրել եմ բարձիս մէջ: Եուսուֆի աղօթքը գաղթի աղօթք է, գաղթականի աղօթք է: Բայց պատմութիւնը չեմ ասի: Ո՞ր պատմութիւնը, Եուսուֆի՞: – Ոչ, աղօթքի պատմութիւնը: Դա պատմութիւն ունի, բայց չեմ ասի, չեմ կարող ասել: Իմ մայրիկն էլ ունէր այդ աղօթքից: Այդ աղօթքը յետոյ գրել են թուրքերէն տառերով: Աղօթքը հայերէն է, բայց թուրքերէն տառերով գրել են, որպէսզի հայերէն տառերը չիմացող հայերը կարողանան կարդալ: Դա գաղթի աղօթք է: Բայց իմ մօտինը հայերէն տառերով է գրուած: Եուսուֆի աղօթքը այստեղ բոլոր հայերն ունէին: Մենք Նազրէ մայրիկին հրաժեշտ ենք տալիս ափսոսանքով. դեռ այնքան ասելիք ունի: Բայց շատ է յուզւում, աչքերն անընդհատ արցունքով են լցւում: Հրաժեշտի պահին նա յանկարծ, ամաչելով, բայց անձկութեամբ ասում է. – Հայաստան որ գնաք, անձամբ ինձ համար կը գնաք եկեղեցի: Իհարկէ կը գնանք: ———————————————————– [i] Խօսքը «Խօսելով Միմեանց Հետ. Անձնական Յիշողութիւններ Անցեալի Մասին Հայաստանում Եւ Թուրքիայում», գրքի մասին է, Բոնն, Գերմանիա, 2010 (անգլերէն թարգմանութիւնը` Speaking to One Another: Personal Memories of the Past in Armenia and Turkey, Բոնն, Գերմանիա, 2010): [ii] Էլազիկ – Թուրքիայի Էլյազիկ/Էլյազիգ նահանգի՝ իլ-ի կենտրոնավայրը, Խարբերդի մերձավորութեամբ գտնուող նախկին Մաումարէթ ուլ Ազիզ բնակավայրը, որը 1915ին երիտթուրքերի կողմից ընտրուել էր որպէս աքսորի քշուող հայերին կենտրոնացնելու հաւաքատեղերից մէկը: Այստեղ կողոպտում էին դեռեւս հետաքրքրութիւն ներկայացնող ունեցուածքի մնացորդները, զտում էին տարբեր վայրերից բերուած հայերին՝ աշխատանքի համար պիտանի համարուողներին, իսլամացման ենթակայ մանուկներին, երիտասարդ կանանց եւլ., տարեցներին, հիւանդներին, թոյլերին, հիւծուածներին սպանում էին, մնացեալներին քշում էին Տեր-Զօր: [iii] 38ի դէպքեր –  Խօսքը վերաբերում է իշխանութիւնների կողմից 1937-38ի Դերսիմի բնակչութեան ջարդերին, որն ընդունուած է նաեւ «Դերսիմի ցեղասպանութիւն» անուանել[Այդ մասին տե՛ս սոյն գրքի 5-րդ գլխի «Դերսիմի ցեղասպանութիւն» բաժինը]: [iv] Սրբավայրերը, ուխտավայրերը: [v] Շէյխ Սայիդ – 1920-30ականների «Անկախ Քուրդիստան»ի պահանջով Թուրքիայում տեղի ունեցած քրդական ապստամբութեան ղեկավար: 1925ին իր համախոհների հետ հրապարակային մահապատժի են ենթարկուել (կախաղանով) Դիարբեքիրի Դախկաբ հրապարակում: [vi] Շէյխ Ռըզա – 1930ականներին թուրքական կառավարութեան կողմից Դերսիմը վերջնականապէս ճնշելու գործողութիւնների դէմ ըմբոստացած Դերսիմի աշիրէթների առաջնորդը: 1937 Սեպտեմբերի 5ին Սէիդ Ռըզան Երզնկայում ձերբակալւում է եւ իր հետ ժամանած 11 ցեղապետերի հետ միասին դատապարտւում է մահապատժի: [vii] Զրոյցը կայացաւ թրքերէնով, թարգմանեց  Անուշ Յովհաննինսեանը:

Lragir.am,
04-04-2020 22:19