Աքսոր եղաւ Քալանի բոլոր բնակչութիւնը, բայց ամէնը զատ-զատ տեղեր տարուեցան

1948ին Խարբերդում ծնուած Յակոբ Ալթըկայան  2011ի  17 Հոկտեմբերին Ստամբուլում իր ընտանիքի պատմութիւնը պատմել է Գոհար Ստեփանեանին: Զրոյցը ընթացել է հայերէն լեզուով:   Յակոբի ծնողները երկուսն էլ դերսիմցի են եղել, միչեւ 1938ը ապրել են Դերսիմում, բայց 1938ի Դերսիմի ջարդերից յետոյ երկուսի ընտանիքն էլ աքսորուել է Քէօթահիա, որտեղ էլ ծանօթացել ու ամուսացել են նրա ապագայ ծնողները: 1948ին «ազատութիւն ստանալուց» յետոյ որոշել են վերադառնալ հայրենիք` Դերսիմ: Նրանց թոյլատրուած էր հայրենիք վերադառնալ, բայց դա նախապայման չէր, կարող էին ապրելու այլ վայր նոյնպէս ընտրել: Վերադարձին, ընտանիքը  յարմար է գտել Խարբերդում հաստատուել: Յակոբի պատմութեան մէջ «Խարբերդ» անունը իրականում Էլազըկն է: – Այո, հարկաւ դերսիմցի եմ, բայց ան տեղի բաները շատ-շատ չեմ գիտեր, ասանկ լայն կերպով ըսելիք քիչ բաներ ունեմ, դժբախտաբար: Իմին դեդէս, եայաս, անոր եայան, պապան` ամէնն ալ դերսիմցի, այսինքն հին բանը` Քալան, թերեւս իմացած էք եւ կամ եթէ փնտռէքնէ` կը տեսնաք, անունը Քալան կը կոչուի, մինչեւ 1938ին հոն ապրած են: Մամաս ալ անտեղացի է` Մեծկերտ, հիմա` Մազկերտ[i], թրքական Մազգիրտ անունով կը յիշուի, Մեզկերտ, հոն ծնած է: Հայրիկս, իշտէ ըսածիս պէս, Քալան, Մերխօ[ii] նստած տեղը, թաղամաս մըն է: Իշտէ, ան [այնտեղ] ապրած են մինչեւ 1938ը եւ ատ թուականին անտեղ ուրիշ քուրդերու, բաներու հետ, միասին, [նրանց] հեռացուցած են, ստիպուած[iii]: Մերին շատ ընտանիքները, շատ ազգականներն ալ, մէնակ հայրիկս կամ դեդէս եւ այլն  չէ, ուրիշներն ալ, Քէօթահիա ըսուած` դէպի արեւմուտք, Իզմիրին մօտ տարուած են: Քէօթահիա հեռացուցած են, եւ, մամաս, որ այն ատեն պզտիկ` տասերեք, տասնչորս տարեկան, անոր ալ հայրը, մայրը` նոյնպէս ատ կողմը: Ադիկա կառավարութեան, պահանջ էր՝ դուք սա տեղը պիտի ապրէք ըսելով, Քէօթահիան ալ կառավարութեան ընտրութիւնն էր: Աքսոր եղաւ Քալանի բոլոր բնակչութիւնը, բայց ամէնը  զատ-զատ տեղեր տարուեցան, մէկ մասը` իշտէ ըսենք սա կէտը, միւսը` ուրիշ կենտրոն մը: Մերին ընտանիքները ո՛եւէ դիմադրութիւն եւ այլն, բան մը չեն ըրած: Ես հիմա կը մտածեմ` քուրդերին հետ ասոնք [թուրքական կառավարութիւնը] ալ մեզի իշտէ դէմ են, ասոնք ալ մէյ մը ցիրուցան ընենք` ազատինք` ըսել են նէ, ատանք ըրած են: Ես ատանք կը խորհիմկոր հիմա: Ատանք բան մը չեն ըսած[iv], ամա` ես ատանք կը խորհիմկոր, որ ազատեն անտեղից, քանի  ան տեղը բան կար` դէմ ըլլալու վիճակներ կային: Շատ ատանք հարուստ բաներ չեն ունենար [ունեցել], բայց ինչ-որ ունեն` ձգած են, էլած են, գացած են: Տասը տարի ապրած են Քէօթահիա, որ իշտէ հայրս, մայրս ատ տաս տարիին ընթացքին ամուսնացած են, քոյրիկս որ հոն ծնած է 1944ին, որ մամաս ամուսնացած ատենը տասնվեց տարեկան է եղեր կարծեմ, 16, 17 տարեկան: Մինչեւ՝ քառասունըութնին, ըսած են, որ ալ ազատ էք, կրնաք ուր որ ուզէք` էրթաք: Վերադարձին եթէ ուզէին ան ատեն` Ստամբուլ ալ գալ, բայց չեն էկած, ըսած են, որ մենք նորէն էրթանք մեր երկիրը, բայց վերադարձին մինչեւ Խարբերդ, որ հիմա անունը Էլազըկ կ’ըսենկոր, մինչեւ Խարբերդ էկած են, ըսած են` ասկէ վերջը գոնէ իշտէ Խարբերդ, Էլազըկ ըսուած տեղը ապրինք, հոն նստած են: Ատ տարին ալ ես ծնած եմ: Նախ քոյրիկ Մերխօն ծնած է, ատ տարին` 1948ին, ես ծնած եմ: Անտեղը` Քէօթահիայի մէջ հարկաւ դժուարութիւններ քաշած են: Իշտէ, քրիստոնեայ են ըսելով` հայրս, հօրեղբայրս եւ այլն, եայաս, իմ եայաս ծնեալ թիւը հազար ութը հարիւր եօթանասուններու եայա մըն էր, իմ մեծ մաման այսինքն, իշտէ ասենք ան տեղը պստիկ գիւղին մէջ են, գիտէք գիւղը ինչ է, տաճիկները ոչ մէկը քրիստոնեաներու հետ յարաբերութիւն չեն ունենար էղեր: Իշտէ, մէկ տարի, երկու տարի, անոնք ստիպուած են, որ անուննին փոխեն, անձնագիրի մէջի կրօնական բանը փոխեն: Առաջ մերինները հարկաւ դէմ դրած են, բայց ինչ ընեն հիմա, դժուարութեամբ`ինչ ընենք, ինչ չընենք… Իմին մեծ հայրիկս, պապայիս հայրը ըսել է, որ երկու մանչ ունեմ, հայրիկս եւ հօրեղբայրս, ըսած է, որ ինծի եթէ մեռցնեննէ` էս չեմ փոխիր, էս աս տարիքին էկած եմ, բայց ձերին սիրտը քրիստոնեայ է, միտքը քրիստոնեայ է, գրելով բան մը չըլլար, փոխեցէք, բան մը չըլլար: Հայրս ալ, հօրեղբայրս ալ անուննին փոխած են, Գէորգը ըրած են Իզէթ, Սարգիսը, հօրեղբայրս, դրած են անունը Մեհմէդ, մականուննին ալ` Ալթըն: Ատ ատենները մականունը շատ բաց գործածուած, 1930ներու մօտ բան էղած է այսինքն, պաշտօնական, շատ գործածուած բան չէ, բայց մերինները, հայրս, հօրեղբայրս ալ, որ հիմա Աւստրալիա կ’ապրի չոճուխներուն հետ, Բուդաղ, Բուդաք, Բուդաքեան է, ան տեղը Ալթընկայա ըրած են: Հիմա մերին մականունը Ալթընկայա է` ոսկի ժայռ, անիկա անտեղը Ալթըն Դաշ ըսուած տեղ մը, ատ Քէօթահիա Ալթըն Դաշ ըսուած տեղը ստիպուած ապրած են, Ալթըն Դաշ, Ալթըն Կայա` իրար մօտ իմաստ ունին: Ատիկա ձեւական կրօնափոխութիւն էր հարկաւ, որ Քէօթահիա եղաւ, փաստաթուղթ առին, որ մահմեդական են, եանի իսլամ են: Բան մը չըրին, չոճուխ ըլլալուն, իշտէ, աստեղ բան կ’ըսենկոր, խոջան կ’երթայ, կը կարդայ, սիւննէթ եւ այլն կ’ըսեն, մանչերու համար բան մը ունին, ուրիշ բան չկայ, բայց անձնաթուղթին մէջը իշտէ անունը Մեհմէդ, անունը` Իզէթ, իշտէ կրօնական բանը կը գրուի որ աստեղ` իսլամ: Առաջ ալ գրեգորեան գրուած եմ ես անձնաթուղթին մէջը: Դեդէս` պապիկս, չփոխուեցաւ: Դեդէս արդէն հոն մեռած է, Քէօթահիա, վերադարձէն առաջ, հիմա տեղն ալ չենք գիտեր այլեւս: Վերիվարոյ ամէնն ալ ստիպուած էին, որ փոխուին, չի փոխուողը, իշտէ, ապրելու` սոսիալ բան ըլլալու ըսեմ, դժուարութիւն կ’ունենայ, կը մեկուսանայ: Մարդիկ հետը չը խօսինկոր իրենց հետ, մէկ մարդ մը բարեւ չի տանկոր, ինչպէս կ’ըլլայ, դուք ինծի, ես հոս նստիմ, դուք քանի մը հոգի հոս ըլլաք` դուք գաք ձեր մէջը խօսիք, խնդաք եւ այլն, ես հոս նստիմ` բնաւ ինձ հետ չը խօսիք: Է, մէկ օր կը դիմանաս, երկու կը դիմանաս, ամէնէն վերջը` էհ… Հարկաւ եղել են չփոխուողները, ամէնուն, հարիւրէն հարիւրը փոխուած է` չեմ կրնալ ըսել: Ես ատիկա չեմ տեսել հարկաւ, ես ետքը ծնուեցայ, մինակ եայայէս, հայրիկէս, մայրիկէս լսածս է, որովհետեւ, ըսածիս պէս, ես վերադարձին ծնած եմ Խարբերդ, ատ բանը չեմ ապրած, ատ ժամանակը: Վերադարձին, այսինքն 48ին,  մենք, երբ որ Խարբերդ էկեր են, հայրս, հօրեղբայրս, կրկին փոխելու, քրիստոնեայ ըլլալու համար դիմեր են: Քանի մը տարիներ դատարաններու մէջը իշտէ զբաղած են, ի վերջոյ կարծեմ, ես կը յիշեմկոր թուղթ, անձնաթուղթը այսինքն առին, 1955ին: Ատ ատենները 4 տարի, մինչեւ 1955ը զբաղեցին այսինքն` փոխեն նորէն: Եւ փոխեցինք, նորէն Սարգիս էղաւ, նորէն Գէորգ էղաւ, արդէն մենք մինչեւ որ ատ տարիքին ես վեց կամ եօթը տարեկան էի, անձնաթուղթս չէի առած, ես ուղղակի քրիստոնեայի անձնաթուղթ առի օրինակի համար: Ամէն, ամէնը, անունն ալ, կրօնն ալ` հարկաւ, հարկաւ, նորէն քրիստոնեայ, նորէն` Գէորգ, նորէն` Սարգիս: Արդէն միշտ հայ էին, հիմա թուղթերով ալ կրկին հայ հաստատուեցան: Կարճ ժամանակ միայն եղան իսլամ, բայց` մարդոց համար, իրենց համար միշտ քրիստոնեայ եղան: – Ինչու՞ Դերսիմ չվերադարձան, Խարբերդում մնացին: – Դերսիմը ասանկ լեռներու մէջը տեղ մըն է, Խարբերդը աւելի սոսիալ տեղ մըն է, թերեւս ատոր համար: Նախակրթարանը հոն լմնցրել եմ, Խարբերդում: Թրքական, հարկաւ, հոն հայ դպրոց չկար: Երբ որ նախակրթարան լմնցուցի, առիթ չունէինք, պայման չունէինք շարունակել կարդալը, գացի մէկ տարի օթոյի, թամիջի կ’ըսեն, այսինք` շինող, մէկ տարի աշխատեցայ: 1962ին հոս [Ստամբուլ] կարդալու համար եկայ, Դպրեվանք կարդացի աս տեղ, Դպրեվանքի դպրոց մը, էս անտեղը աւարտած եմ, լիսէ: Առաջ մենակ եկայ, պզտիկ եղբայրս աստեղ` Կետիկ Փաշա ըսուած տեղը` բողոքականներուն մօտն եկաւ, հոն նախակրթարանը գիշերօթիկ եկաւ: Հիմա 55, 52, 53 տարեկան եղբայր մը ունիմ, անիկա ալ Գարակէօզեան եկաւ: Այն ատեն հոս` Ստամբուլէն կու գային, Անատոլուի մէջը իշտէ Դպրեվանքի համար աշակերտ կը հաւաքէին, իշտէ ինծի ալ հարցուցին` էրթալ կ’ուզե՞ս, նորէն կարդալ կ’ուզե՞ս: Այո ըսի, եկայ հոս: Պզտիկ եղբայրս ալ նախակրթարանը սկսածի պէս էր առաջին տարեկան, անիկա ալ հոս բերինք, էս էկայ, ան էկաւ, վերջը ամէնէն պզտիկ եղբայրս ալ Գարակէօզեան [եկաւ]: Երբ որ ես 1968ին լիսէն աւարտեցի, համալսարան մտայ, լմննալու մօտ` 72ին` հայրս, մայրս, ամէնն ալ առինք, հոս բերինք, անկէ վերջը հոս ենք: Իմին համալսարանը  Էքոնոմի էր, հաշուակալ: 22 տարեկան աշակերտ էի` մտայ աշխատելու, 35 տարի աշխատեցայ, հիմա աշխատած տեղս աս էքոնոմիկ պայմաններով գոցուեցաւ: Աշխատած տեղս Գում Գափու ըսուած թաղամասն էր,  նստարաններ, բիւրոյի եւ այլն սեղաններ ծախող տեղ մը, տէրն ալ վանեցի հայ: Պօլսեցի էր կրնամ ըսել, բայց իրեն բուն բանը` Վանէն էկած էին, ինքը 1915 թ. ատեն հոս ծնեալ է, անոր հայրիկն ալ հոս ծնեալ է, բայց բուն արմատը վանեցի էր: Ամէնէն մեծ քոյր էլ ունիմ, որ հիմա Ամերիկա, Նիւ-Ջըրսի կ’ապրիկոր, զաւակներ ունի անտեղ, վերիվարոյ` 20-25 տարի հոն է: Մէկ եղբայրս հիմա Ֆրանսա, Փարիզ կ’ապրի, օդանաւի, բանի մէջը կ’աշխատի, կայարանին: Այն ատեն ասանկ մէկ բան մը կար, որ երիտասարդները, դուրս երթալու ասանկ մէկ հոսանք մը կար, ամէն մարդ իշտէ կ’ուզէր դուս երթայ:  Թուրքն ալ, բոլորը, մինակ հայերը չէ, Գերմանիա, Ֆրանսա, քանի հարիւր հազարների գնացին: 1978ին էր կարծեմ: Ես ալ փորձեցի, բայց վերջը վազ անցայ, չգացի, ես դպրոց սկսայ, համալսարան սկսայ, չգացի, անկէ վերջը ամուսնացանք, քանի մը տարիներէ վերջը: Հօրեղբայրս ալ Խարբերդէն հոս եկաւ, 10-15 տարի հոս ապրեցաւ, վերջը չոճուխները մեծցան, անոնք ուզեցին դուս, Աւստրալիա դիմեցին, ընդունուեցան եւ ընտանիքով անոնք ալ հոն գացին, – Պ. Յակոբ, ես կ’ուզենայի իմանալ, Դուք Ձեր տատիկից, պապիկից, մեծ ծնողներից լսած կա՞ք արդեօք ցեղասպանութեան մասին պատմութիւններ, եւ ընդհանրապէս, դրանց մասին առաջին անգամ ե՞րբ էք լսել, ե՞րբ իմացաք, որ նման բան Թուրքիայի տարածքում տեղի է ունեցել, ումի՞ց, ի՞նչ ճանապարհով, խօսւու՞մ էր դրա մասին ընտանիքում, թէ՞ ոչ: – Հիմա մեզ էլ է, դժբախտաբար, թերեւս ուրիշ տեղէն հասեր: Շատ խօսելու տրամադիր չէին, հա, մենք ալ, որ ատ տարիներուն պզտիկ տարեկաններ էինք, մէկը խօսեցնելու ձեւերը չէինք գիտեր եւ կամ չէինք խորհիր: Հիմա գլուխնիս կը զարնինքկոր, արդեօք ինչու, իմ եայաս, ըսածիս պէս, 1870ներուց էն եան կնիկ մը, ասանկ դիմացնիս չառինքտէ, աղուոր մը չխօսեցուցինք: Տատիկս Իստանպուլ եկաւ, 1969ին հոս մեռեալ եղաւ ինքը, գերեզման եւ այլն հոս է, մերին գերեզմանատունը` Գում Գափուի կողմը, հոն է, հայրիկս ալ հոն է, 1980ին վախճանեալ եղաւ: Չէինք խօսեր սակայն: Ինքը, եթէ մէկը, մենք անպայման չէ, ուրիշ մէկը, եթէ մէկը բան մը հարցնէրնէ` ասանկ իշտէ վրայէն-վրայէն, փոքր բաներ կ’ասէր, տակէն-տակէն` չէ: Դերսիմէն աքսորուելու համար մենք կը հարցնէինք, ուղղակի իրենք արդէն չէին պատմեր եանի, թերեւս կը յուզուէինկոր, թերեւս կը վախնայինկոր, թրքերին մէջ խօսք մը կայ` գետինը ականջ ունի, ըսեսնէ` կ’երթայ ձայնը: Ատ բանով ալ չէ, չէր խօսուեր, դժբախտաբար, անոր համար շատ լայն իմացութիւն չունինք եանի: Ջարդերու  մասին իրենցմէ իրաւէն բան մը չեմ իմացած, էս ատ տարիները իշտէ 12, 11 տարեկան էի, հարցում անգամ չէի ըներ, ինչպէ՞ս հարցնեմ: Դպրոցում ալ չի խօսուեր: Ամա, հետաքրքիր էղողը կարգ մը ուրիշ գիրքերէն, ուրիշ գրուած տեղերէն, ատանկ սորվողներ կան, ամէննին լայն կերպով, օրինակ, ես բաջանաղ [քենեկալ] մը ունիմ, թերեւս գիտեք, Բագրատ Էստուկեան[v], անիկա, ուզեսնէ` հարիւր չէ, երկու հարիւր, երեք հարիւր տարիներ առաջ ինչ դէպքեր եւ այլն եղած է` կ’ըսէ, իմացութիւն ունի, գիտակցութիւն ունի: Մենք աւելի` ասանկ, մակարդակը ցած: Եանի ասանկ բան չենք փորած տակը, առանց գիտնալու, գիտնալով չէ, այսինքն, մէկ բանի համար չէ, [ուղղակի] չենք փորած, ատանկ մնացած է, հիմա էլ խօսելու բան չունինք` որի՞ն հետ խօսիս, հիմա ամէնէն մեծերը տարիք ըլլալով մէկ են, ես ալ չեմ ապրած ատ բանը, ապրողներն ալ դժբախտաբար գացած են այլեւս: – Հայերէնը Ստամբուլու՞մ սովորեցիք: – Դպրեվանքի մէջ ատ միջոցը գտանք… մերին դպրոցներուն մակարդակը վերն է, աւելի բարձր է, մեր ատենը աւելի բարձր էր, թերեւս հիմա ալ շատոնցմէ աւելի բարձր է: Թէ՛ թրքերէնը, թէ՛ հայերէնը սովրեցուցին: Խառն էր, թրքերէն ալ կար, հայերէն ալ կար, սոսիոլոժի, փսիքոլոժի, արդէն կարգ մը դասերու ուսուցիչները պետական բանի կողմով կու գար, ուրիշ դասերն ալ մեր հայ ուսուցիչները եւ կամ ուսուցչուհիներն էլ մեզի կը սորվեցնէին: Այո, կարգ մը բաներ կար հայերէն, ամա թրքերէն ալ դաս կ’ընէինքկոր: Տունին մէջը հայերէն ալ կը խօսուի, բայց աւելի թուրքերէնը կրնանք ըսել, այո: Մենք միութիւն ալ ունինք Դպրեվանքը, իրարու հետ յարաբերութիւններ, ամէն տարի շրջանաւարտներու օրեր, ամէն 25 տարին լմնցուցած, լիսէն լմնցնելէն 25 տարի յետոյ, մէկ բան կու տան` յիշատակ, մեդալիոն կ’ըսենք: Պստիկ իշտէ բան է, վրան մեր Դպրեվանքին յիշեցնող բանը` նկարն է, ատանկ: Դպրեվանքին մէջ արարողութիւն կ’ըլլայ, պարտէզ կայ, ամառ ըլլալուն պէս պարտէզ կայ, այո, կը խմենք իշտէ, կ’ուտենք, կը ճաշենք, աշակերտները երգեր կ’ըսեն եւ այլն, օր մը կ’անցընենք, անկէ զատ ալ ուրիշ-ուրիշ բաներ ալ, կարգադրութիւններ կ’ըլլան, միասին կ’ըլլանք: Առաջ ֆոլքլորիք կրուփ [ազգագրական խումբ] եւ այլն կար, Թուրքիայի մէջ առաջին հայկական ֆոլքլորը մեր դպրեվանքցի ընկերները սկսած են, հայկական պարերը առաջին անգամ մերին դպրոցը, որ իմին դասարանիս ընկերները` Խաչիկ Աբելեան, Վազգէն, ընկերներով միացան, ատանք բաներ կ’ընէին իշտէ: Սոսիալ բաներն էլ… կրնայ ընել, կը ժողովուէինքկոր իշտէ, գիտակից բաներ: – Դերսիմցիներ շատ կա՞ն Պօլսում: – Այո, կան, նոր-նոր անոնց հետ ալ յարաբերութիւններ կ’ընենք: Որովհետեւ տակաւին դերսիմցիները, կրնամ ըսել` հարիւրէն վաթսունը, ութսունը տակաւին կրօնը չէ փոխած, իր անցեալը չի գիտեր, հիմա նոր-նոր ասանկ իշտէ իրարու հետ խօսելով, երթալով, գալով, պրպտելով` մէջտեղ կ’ելլակոր, մէկ մասը կ’ընդունիկոր, մէկ մասը չ’ընդունիրկոր, ատանկ կայ: Իշտէ մենք գացինք, ասկէ մէկ, մէկուկէս ամիս առաջ, Դերսիմ, ֆեստիւալ [փառատօն] մը կար: Շատ մարդիկը, մէկ մասը, այո, մերին արմատին մէջ կայ` ընդունեցին, մէկ մասը չեն ընդունիկոր, ամա կամաց-կամաց կ’ելլակոր մէջտեղ: Անոնք հայկական դպրոց չի գացին, քրիստոնեայ չեղան, դպրոցներում միութիւններու մէջ չիկան: Մենք հոստեղ դպրոցի միջոցով կապ կ’ունենանք, Դպրեվանքի կապով ամէնքս միասին ենք: Աս տեղի հիմա շատը Դպրեվանքը կարդացած են, դպրեվանքցի են, աւարտած են կամ չեն աւարտած, բայց Դպրեվանքին հետ կապ ունինք եանի, անոր համար ընկեր ենք արդէն, պզտիկութենէն ընկեր եղած ենք: Դերսիմցին` չէ: Ես պզտիկ ատենս ալ Դերսիմ կ’երթայի, իմին մամայիս պապան հոն կ’ապրէր, արդէն մինչեւ 68նին հոն էր: Ես երբեմն, իշտէ տարին անգամ մը, կ’երթայի կու գայիկոր, բայց 70էն վերջ չէի գացած, մինչեւ այս տարուայ` 2011ը: Հոս` Ստամպուլ, Վագըֆ գիւղէն եկածները միութիւնը ըրին, տուն մը առին, հիմա հոստեղը շատ կը հաւաքուինք, կը խաղանք, կը զբաղինք, կատակներ, զրոյց: Ամէնը Դպրեվանքէն են: Արդէն տաս տարիէ վեր սրճարան ալ չենք երթայ, եթէ հոստեղը կայ` ինչու երթանք: – Թուրքերի հետ յարաբերութիւններն ինչպէ՞ս են: – Էս, օրինակ ինծի համար ըսեմ, անոնց հետ գէշ բան մը չունիմ իրաւը, իմին ճանչցած, ինծի հետ յարաբերութիւններ ունեցողները ինծի կը սիրեն, բան կը սեպեն, այսինքն, ատանք գէշ բան բնաւ չունեցանք, ատ չափ տարի աշխատեցայ, շատ տաճիկներ կային, ամէնն ալ ինծի ախպարիկի պէս կ’ըսէին, ես ալ անոնց կ’ըսէի, բան մը չէ: Հարկաւ, եանի ընդհանուր բանի մէջ, ժողովրդին մէջը` հարկաւ, ամէնին մէջը` չէ: Ամա ինծի ատանկ բան մը չեղաւ, այսինքն գէշ նպատակով մէկը չհանդիպեցայ: Երբեմն հեռաձայնով կը խօսինք նախակրթարանի, այսինքն, նախակրթարան ըսածս 1955էն մինչեւ 61ին միասին կարդացած Խարբերդի ընկերներս: Անտեղը մենք իրարու հետ շատ լաւ էինք, հիմա վիճակները փոխուեցաւ քիչ մը: Ուրիշ բան մը ալ կայ, սակայն, հիմա սրճարաններ եւ, փողոցը հայերէն ալ կը խօսին, լեզուները քիչ մը ազատ ձգեցան, առաջ աւելի քաշուելով, ասանկ իշտէ չոճուխներուն հետ… Հիմա աւելի ազատ է կարծեմ: Մէկ քուրդը աւելի բան ըլլալով, ասանք ազատ կրնայ խօսիլ, մեզմէ աւելի քիչ ազատ պիտի ըլլար կարծեմ, այսինքն, մենք աւելի դիւրին կրնայինք խօսել, անոնց լեզուն աւելի յայտնի է` քրդերէնը: Հիմա եթէ մէկ հայը հայերէն խօսի, տաճիկը չի կրնայ հասկնալ, որ ասի հայերէն է, ինչ է, ճափոներէն, չիներէն, ամա քրդերէնը կը հասկնան: Բայց մենք կը քաշուէինքկոր, թերեւս ալ` կը վախնայինք: ———————————————- [i] Մեծկերտ/Մազկերտը ԺԹ. դարի կէսերին, ըստ Գարեգին Սրուանձտեանցի, Կարինի միւթեսարիֆութեան Խոզաթի վիլայէթի քայմաքամանիստ աւան էր, ունէր երկու եկեղեցի` Ս. Աստուածածին եւ Ս. Յակոբ եւ ութսուն տուն հայ բնակչութիւն (Սրուանձտեանց Գ., Երկեր, հ.  2, Երեւան, 1982, էջ 399): Սրուանձտեանցը թուարկում է նաեւ Մեծկերտի մօտի աւերակ եկեղեցիները` Ճերմակ Վանք, Ս. Փրկիչ, Պօղոս-Պետրոս, Ս. Գէորգ, Ս. Աթանաս, Ս. Եղիա, Ս. Սարգիս, Ս. Մեսրոպ (Սրուանձտեանց, էջ 401): 1914ի համար Հալաջեանը Մեծկերտը  գիւղաքաղաք է անուանում, որտեղ կար 3888 հայ, 215 քուրդ բնակչութիւն, երկու եկեղեցի` Ս. Աստուածածին եւ Ս. Յակոբ, եւ եօթ եկեղեցու աւերակներ` Ս. Փրկիչ, Ս. Մեսրոպ, Ս. Սարգիս, Ս. Պօղոս, Ս. Գէորգ, Ս. Աթանաս, Ս. Եղիա, ինչպէս նաեւ Ճերմակայ Վանքի աւերակները  (Գէորգ Հալաջեան, Դերսիմի Հայերի Ազգագրութիւնը, հրատարակութեան պատրաստել եւ խմբագրել է Դ. Վարդումեանը, Հայ Ազգագրութիւն Եւ Բանահիւսութիւն, Հտր. 5 , Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատ, Երեւան,  էջ 85-86): [ii] Մարխօ անունով բնակավայր է յիշատակել  Սրուանձտեանցը Դերսիմի Մեծկերտի գաւառակում`  վեց ընտանիք հայ բնակչությամբ ԺԹ. դարի կէսերին (Սրուանձտեանց, էջ 400): Հայդերան աշիրէթին պատկանող քրդական Մախօ անունով գիւղ կար Բոլոմերիի շրջանում (Հալաջեան, էջ 62): [iii] 1937-1938ի Դերսիմի «հնազանդեցման» ջարդերը լայնօրէն յայտնի դարձան շատ ուշ, դարի վերջերին: Դերսիմում շատ մանրամասներ են պատմում այդ սարսափելի ջարդերի մասին, այդ թւում նաեւ դրանց` Դերսիմում դեռեւս զգալի թիւ կազմող հայերի դէմ մասնաւոր ուղղուածութեան մասին (տե՛ս՝ այստեղ հրատարակուող «Իսկի Ինսան» «Սոցիալիստը» պատմութիւնները, ինչպէս նաեւ սոյն գրքի հինգերորդ գլուխը՝ «Դերսիմի Ցեղասպանութիւնը» բաժինը): Սակայն Յակոբն, ըստ երեւոյթին, իսկապէս քիչ բան գիտի Դերսիմում կատարուածի մասին, որովհետեւ Դերսիմից հեռացուած կամ արտաքսուած հայկական ընտանիքներում գերադասել են լռել, յետագայում նրանց զաւակները քիչ են առնչուել կամ համարեա չեն առնչուել Դերսիմի Ցեղասպանութիւնը բարձրաձայնող ալեւիների եւ ալեւիացած հայերի հետ, իսկ թուրք հանրութիւնն իրականում չէր իրազեկւում տեղի ունեցող ջարդերի մասին: [iv] Իրականում Դերսիմի ջարդերի շրջանում թուրք պաշտօնատարների կողմից շատ էր բարձրաձայնւում քրդական շարժումներին հայերի մասնակցութեան հարցը: Կոնկրետ Դերսիմի դեպքում Ռազմական  փաստաթղթերում հարցը ներկայացւում էր այնպէս, իբրեւ Ցեղասպանութիւնը վերապրած եւ Սիրիա անցած դերսիմցի հայերը վերադարձել են եւ քուրդ ազգայնականների հետ ապստամբութեան են հրահրել Դերսիմի ցեղերին: [v] Բագրատ Էստուկեան – Ստամբուլում Հրանտ Դինքի կողմից հիմնադրուած երկլեզու` հայերէն եւ թուրքերէն, «Ակօս» թերթի խմբագիր:

ՀՐԱՆՈՒՇ ԽԱՌԱՏՅԱՆ, Ազգագրագետ
06-04-2020 22:07