ԵԱՀԿ Մինսկի խումբ. 25-ամյա միջնորդական ձևաչափի արդյունավետությունը

08-04-2020 22:51

Նարեկ Մինասյան Քաղաքագետ, «Օրբելի» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ    Այս տարի լրանում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության միջնորդական ձևաչափի ստեղծման 25-րդ տարին, ինչը լավ առիթ է նրա գործունեությունն ամփոփելու և գործադրված ջանքերի արդյունավետությունը գնահատելու տեսանկյունից: Սույն հետազոտության առաջին հատվածը փաստագրական է և նպատակ ունի ամփոփել Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ ներգրավման, նրա միջնորդական առաքելության կայացման և ինստիտուցիոնալացման գործընթացը, ինչպես նաև 25 տարվա միջնորդական ջանքերը: Հետազոտության երկրորդ հատվածում ներկայացված են դիտարկումներ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության միջնորդական ձևաչափի արդյունավետության և խոչընդոտող գործոնների վերաբերյալ:   ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ ՆԵՐԳՐԱՎՎՈՒՄ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նախկին խորհրդային հանրապետությունները, որպես միջազգային իրավունքի ինքնիշխան սուբյեկտներ, մուտք գործեցին միջազգային հարաբերությունների բարդ համակարգ՝ հնարավորություն ստանալով դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել այլ երկրների հետ և անդամակցել միջազգային տարբեր կառույցների ու կազմակերպությունների: Այսպես, 1992թ. հունվարի 30-ին Պրահայում  կայացած Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության խորհրդակցության Խորհրդի երկրորդ հանդիպման շրջանակներում հաստատվեց Հայաստանի և Ադրբեջանի անդամակցությունը կառույցին: Անդամակցության գործընթացը համընկավ այդ կառույցի դերակատարման վերանայման և ամրապնդման շրջանի հետ (1995թ. վերանվանվեց Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն (ԵԱՀԿ)): Ուստի պատահական չէր, որ կառույցը սկսեց հետաքրքրություն ցուցաբերել նաև հետխորհրդային տարածքի հակամարտությունների, այդ թվում՝ Ղարաբաղյան հիմնախնդրի նկատմամբ, և Պրահայի խորհրդաժողովի շրջանակներում որոշում կայացվեց պատվիրակություն ուղարկել տարածաշրջան՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով: ԵԱՀԽ միջնորդական նախաձեռնությունն առաջինը չէր Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացում: Ավելի վաղ՝ 1991թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին, Ռուսաստանի և Ղազախստանի նախագահներ Բ. Ելցինի և Ն. Նազարբաևի նախաձեռնությամբ տեղի էր ունեցել Ժելեզնովոդսկի գործընթացը, 1992թ. փետրվարից-հունիս ընկած ժամանակահատվածում միջնորդական ակտիվ ջանքեր էր գործադրում Իրանի ԱԳ նախարար Ալի Աքբար Վելայաթին: Այս նախաձեռնությունները, սակայն, շոշափելի արդյունքներ այդպես էլ չունեցան, և ԵԱՀԽ-ին էր վիճակված ստանձնել Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման միջնորդական առաքելությունը: Հատկանշական է, որ հայկական կողմն էապես շահագրգռված էր հիմնախնդրի միջազգայնացմամբ:  Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ագրեսիայի, Հայաստանի ու Արցախի ամբողջական շրջափակման պայմաններում հիմնախնդրի միջազգայնացումը կարող էր միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել Արցախում ստեղծված հումանիտար ծանր իրավիճակի վրա, ինչպես նաև նպաստել հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորմանը: Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա նա հիմնախնդիրը դիտարկում էր որպես իր ներքին գործ, ուստի միջազգային հանրության ներգրավումը չէր բխում Բաքվի շահերից: 1992թ. փետրվարի 11-18-ը, ԵԱՀԽ գործող նախագահի հանձնարարությամբ կառույցի առաջին պատվիրակությունն այցելեց Հայաստան, Ադրբեջան և Արցախ և այցի արդյունքներով կազմեց Լեռնային Ղարաբաղում իրավիճակի վերաբերյալ միջանկյալ զեկույց: Այն քննարկման առարկա դարձավ 1992թ. փետրվարի 27-28-ին Պրահայում և մարտի 13-14-ին Հելսինկիում կայացած ԵԱՀԽ Ավագ պաշտոնյաների կոմիտեի (Committee of Senior Officials)[1] 7-րդ և 8-րդ նիստերին: Նիստերի ընթացքում Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ ընդունվեց նաև 2 որոշում, որոնց շատ դրույթներ կրկնվում էին: Որոշումները նախատեսում էին՝ կրակի անհապաղ դադարեցում, մարդասիրական միջանցքների ստեղծում, տարածաշրջանային և ԵԱՀԽ անդամ երկրների կողմից հակամարտության տարածաշրջան սպառազինության մատակարարման էմբարգո, հումանիտար կազմակերպությունների կողմից օգնության ցուցաբերում բոլոր կողմերին, հակամարտության կողմերի՝ «ԼՂ տեղական իշխանությունների, հայկական և ադրբեջանական բնակչության ներկայացուցիչների» միջև երկխոսության հաստատում և այլն: ԵԱՀԽ ԱՊԿ 7-րդ և 8-րդ նիստերի ժամանակ կայացված այս որոշումներն այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին, իսկ տարածաշրջանում իրավիճակն ավելի արագ էր զարգանում: ԱՊԿ որոշումներից բացառություն կազմեցին միայն երկուսը․ 1992թ. մարտի 19-23-ը ևս մեկ պատվիրակություն ուղարկվեց տարածաշրջան, և մարտի 24-ին Հելսինկիում նախարարների խորհրդի արտակարգ հանդիպում հրավիրվեց: ԵԱՀԽ երկրորդ պատվիրակության տարածաշրջանային այցը մի քանի խնդիր էր հետապնդում` համապարփակ տեղեկատվություն ստանալ հակամարտության գոտում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ, փորձել հասնել զինադադարի հաստատման, ինչպես նաև նախապատրաստել ԵԱՀԽ գործող նախագահի այցը: Ինչ վերաբերում է ԵԱՀԽ նախարարների խորհրդի արտակարգ հանդիպմանը, դրա նպատակն էր քննարկել Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ուղիները և ԵԱՀԽ հնարավոր դերակատարությունը:   ՄԻՆՍԿԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ 1992թ. մարտի 24-ին ԱՊԿ առաջարկությամբ Հելսինկիում տեղի ունեցավ ԵԱՀԽ խորհրդի արտաքին գործերի նախարարների մակարդակով առաջին լրացուցիչ հանդիպումը, որն առանցքային դեր խաղաց ԵԱՀԽ միջնորդական նախաձեռնության զարգացման տեսանկյունից: Հանդիպման ժամանակ որոշում ընդունվեց, որ «ԵԱՀԽ-ը պետք է մեծ դերակատարում ունենա հակամարտության կարգավորման խաղաղ գործընթացին նպաստելու գործում. Լեռնային Ղարաբաղում և նրա շուրջ տիրող իրավիճակը պահանջում է ԵԱՀԽ հետագա գործողություններ»: Հելսինկյան նիստի ամենակարևոր որոշումներից մեկը, թերևս, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման նպատակով Մինսկում խորհրդաժողովի հրավիրումն էր: ԱՊԿ-ը դիմեց ԵԱՀԿ խորհրդին՝ գործող նախագահին խորհուրդ տալով «հնարավորինս արագ հրավիրել Մինսկի խաղաղության խորհրդաժողով և բանակցությունների անցկացման համար ապահովել գործող մշտական ֆորում՝ ԵԱՀԿ սկզբունքներին և պարտավորություններին համապատասխան հակամարտության խաղաղ կարգավորումն ապահովելու նպատակով»: Խորհրդաժողովին պետք է մասնակցեին Հայաստանը, Ադրբեջանը, Բելառուսը, Գերմանիան, Իտալիան, Ռուսաստանի Դաշնությունը, ԱՄՆ-ը, Թուրքիան, Ֆրանսիան, Չեխիայի և Սլովակիայի Դաշնային Հանրապետությունը (այնուհետև Ֆինլանդիան), Շվեդիան: Որպես շահագրգիռ կողմեր` «Լեռնային Ղարաբաղի ընտրված և այլ ներկայացուցիչները» ևս պետք է մասնակցեին հանդիպմանը գործող նախագահի հրավերով: Համաժողովը նշանակվեց 1992թ. հունիսի 21-ին: Դրան ընդառաջ՝ ապրիլի 7-ին, ԵԱՀԿ գործող նախագահը խորհրդաժողովի նախագահ նշանակեց իտալացի Մարիո Ռաֆաելիին, իսկ մայիսի 1-ին հաստատվեցին խորհրդաժողովի ընթացակարգի կանոնները: Ժամանակի ընթացքում նշված պետություններն ու շահագրգիռ կողմերը նախատեսվող համաժողովի տեղանունով ստացան «Մինսկի խումբ» անվանումը, որն օգտագործվում է մինչ օրս: Ըստ էության, այն ոչ ֆորմալ աշխատանքային խումբ էր` առանց ֆորմալ որոշումների կայացման իրավասության, որի գլխավոր խնդիրը խորհրդաժողովի նախապատրաստումն էր: Հունիսին նախատեսված Մինսկի խորհրդաժողովը, սակայն, այդպես էլ տեղի չունեցավ տարածաշրջանում օր-օրի փոփոխվող իրավիճակի պատճառով: 1992թ. մայիսի 8-14-ն ընկած հատվածում Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերն ազատագրեցին Շուշին, ապա նաև Լաչինը` վերջապես ճեղքելով ադրբեջանական շրջափակումը: Ստեղծված իրավիճակում ադրբեջանական կողմը հայտարարեց, որ առանց 1992թ. ապրիլի դրությամբ գործող ստատուս-քվոյի վերականգնման Մինսկի խորհրդաժողովի անցկացումն անհնար է: Կողմերի հակասությունների հաղթահարման և խաղաղության հաստատման նպատակով նախաձեռնվեց Մինսկի խորհրդաժողովի 11 մասնակից պետությունների  միջանկյալ հանդիպումների շարք: Հռոմում անցկացվեց նման 5 հանդիպում, սակայն առանց շոշափելի արդյունքների: Հանդիպումների ժամանակ քննարկումների առանցքային հարցերից մեկը ԵԱՀԽ Մինսկի խմբում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցն էր: Ըստ Հելսինկյան հանդիպման որոշման՝ բանակցություններին մասնակցելու իրավունք ունեին «Լեռնային Ղարաբաղի ընտրված և այլ ներկայացուցիչները»: Ադրբեջանը պնդում էր, որ հիմնական խնդիրների լուծման ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների մասնակցությունը չի պահանջվում: Առավելագույնը, ինչին համաձայնվում էր ադրբեջանական կողմը, աշխատանքային խմբերի շրջանակներում խորհրդակցական ձայն տրամադրելն էր: Ինչ վերաբերում է արցախյան կողմին, ապա Ստեփանակերտը բանակցային գործընթացին իր մասնակցությունը պայմանավորում էր իր կարգավիճակի և մասնակցության ձևաչափի հստակեցմամբ: Քանի որ նման պարզաբանումներ չէին տրամադրվում, ԼՂՀ պատվիրակությունը չմասնակցեց առաջին երկու հանդիպումներին և Հռոմ ժամանեց միայն 3-րդ հանդիպման վերջում: Արցախի ներկայացուցչի առաջին իսկ ելույթը կտրուկ հակազդեցություն առաջացրեց. Ադրբեջանի պատվիրակությունը և նրան միացած Թուրքիայի ներկայացուցիչները որպես բողոքի նշան հեռացան հանդիպումից: Հռոմում բանակցությունների հինգ փուլերի արդյունքում ակնհայտ դարձավ, որ հակամարտող կողմերի միջև խիստ տարաձայնությունների պատճառով Մինսկի խորհրդաժողովը չի գումարվելու (և մինչ օրս չի կայացել): Միջանկյալ հանդիպումները և դրանց հաջորդած միջնորդական ջանքերը ցույց տվեցին, որ Մինսկի խմբի ոչ բոլոր անդամներն են հավասար հետաքրքրություն ցուցաբերում գործընթացի նկատմամբ, ինչն արդյունքում Մինսկի խմբի ներսում հանգեցրեց երկրների խմբավորման`առաջնորդների և դիտորդների: Հատկանշական է, որ 1993թ.-ից հիմնական առաջարկները ներկայացվում էին ոչ թե ողջ Մինսկի խմբի կողմից, այլ առանձնացած «եռյակի»` ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի և Թուրքիայի կողմից: Ընդ որում, առաջարկները ներկայացվում էին հակամարտության բոլոր կողմերի համաձայնությանը, այդ թվում` Ստեփանակերտի: 1993թ․ վերջին և 1994թ. Ռուսաստանը զգալիորեն ակտիվացրեց իր առանձին միջնորդական ջանքերը, և ակնհայտ էր, որ Մոսկվան ուներ հիմնախնդրի կարգավորման սեփական տեսլականը: Նման ակտիվացումը պայմանավորված էր նաև ՌԴ արտաքին քաղաքական դոկտրինի (1993թ.) հստակեցմամբ, որը սևծովյան տարածաշրջանը, Կովկասը և կասպյան տարածաշրջանը դիտարկում էր որպես ռուսական շահերի գոտի: Ռուսաստանի անմիջական ջանքերի շնորհիվ 1994թ. մայիսին Հայաստանի, Արցախի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչների կողմից ստորագրվեց հրադադարի եռակողմ համաձայնագիրը, որը Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման հնարավորությունների նոր պատուհան էր բացում: Մոսկվայի առանձին միջնորդական ակտիվության (որոնք երբեմն ավելի արդյունավետ էին) պատճառով ՌԴ և ԵԱՀԽ միջև սկսեց նկատվել քաղաքական մրցակցություն: Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում Ռուսաստանի և ԵԱՀԽ ջանքերը համախմբելու համար 1994թ. դեկտեմբերին ԵԱՀԽ Բուդապեշտի գագաթնաժողովում տրվեց Մինսկի գործընթացի մեկնարկը և ստեղծվեց Մինսկի խմբի համանախագահության ինստիտուտը (2 համանախագահ): Ռուսաստան-ԵԱՀԽ մրցակցությունը հանգուցալուծվեց Մինսկի խմբում Ռուսաստանին համանախագահի կարգավիճակի տրամադրմամբ, մյուս համանախագահի կարգավիճակը ստացավ Շվեդիան (1996թ. ապրիլից փոխարինեց Ֆինլանդիան): Այդպիսով, Ռուսաստանը մի կողմից դառնում էր ԵԱՀԽ-ին հաշվետու, մյուս կողմից նրա առաջարկները դառնում էին նաև Մինսկի խմբի առաջարկներ: Բուդապեշտի գագաթնաժողովի ժամանակ սահմանվեցին նաև Մինսկի գործընթացի հիմնական խնդիրները` ներկայացնել հակամարտության լուծման համար համապատասխան շրջանակ` ապահովելով բանակցային գործընթաց, որն աջակցություն է ստանում Մինսկի խմբի կողմից, ստանալ կողմերի համաձայնությունը զինված հակամարտության դադարեցման վերաբերյալ Մինսկի խորհրդաժողովի կազմակերպումը թույլատրելու համար, խթանել խաղաղության գործընթացը` տեղակայելով ԵԱՀԿ բազմազգ խաղաղապահ ուժեր: Կատարելով Բուդապեշտի համաժողովի որոշումը` 1995թ. մարտի 23-ին ԵԱՀԿ նախագահը Մինսկի գործընթացի համանախագահներին շնորհեց մանդատ: Հատկանշական է, որ ԵԱՀԿ նախագահը մանդատը շնորհել է ոչ թե ողջ Մինսկի խմբին, այլ համանախագահներին: Այս կարևոր նրբությունը, ցավոք, շատ հաճախ անտեսվում է որոշ փորձագետների կողմից: 1995թ. օգոստոսի 10-ին սահմանվեց նաև Մինսկի խորհրդաժողովին քննարկվելիք հակամարտության հարցերով ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցչի մանդատը[2]: Մինսկի գործընթացի խնդիրների կյանքի կոչման համար Մինսկի խմբի համանախագահներին տրված մանդատը սահմանում է գործողությունների հստակ շրջանակ: Համատեղ ջանքեր գործադրել հրադադարի ամրապնդման ուղղությամբ: Մշակել հակամարտության կողմերի հետ բանակցությունների ընդհանուր հիմք: Բանակցություններ վարել հակամարտության կողմերի հետ՝ զինված հակամարտության դադարեցման վերաբերյալ քաղաքական համաձայնագրի կնքման համար՝ հիմք ընդունելով նախորդ միջնորդական գործունեության ընթացքում արձանագրված առաջընթացը: Խթանել հակամարտության կողմերի միջև անմիջական շփումները, անհրաժեշտության դեպքում՝ ներառյալ բովանդակային բանակցությունները: Շարունակել աշխատել հակամարտության կողմերի հետ` վստահության ամրապնդման միջոցառումների, մասնավորապես հումանիտար ոլորտում՝ դրանք սինխրոնիզացնելով քաղաքական գործընթացին: Աջակցել գործող նախագահին՝ ԵԱՀԿ բազմազգ խաղաղապահ ուժերի ստեղծման, կազմավորման և գործունեության ծրագրի մշակման գործում: ԵԱՀԿ գործող նախագահին փոխանցել ԵԱՀԿ խաղաղապահ գործողության վերաբերյալ հակամարտության կողմերից ստացված համաձայնությունները և պաշտոնական դիմումները: ԵԱՀԿ գործող նախագահին զեկուցել մանդատի նախագծի, Փոխըմբռնման հուշագրի և ներգրավված անձնակազմի անվտանգության երաշխիքների դրույթների վերաբերյալ հակամարտության կողմերի հետ բանակցությունների մասին: Համատեղ անցկացնել Մինսկի խմբի պարբերական խորհրդատվություններ, համատեղ Մինսկի խմբի անդամներին ուղարկել փաստաթղթեր, տեղեկատվություն և առաջարկություններ, այդ թվում` Մինսկի խմբի հանդիպումների ամսաթվի և վայրի վերաբերյալ առաջարկներն ու քննարկվելիք հարցերի ցանկը: Աշխատանքի ընթացքի մասին համատեղ և շարունակաբար տեղեկացնել ԵԱՀԿ գործող նախագահին, նրա հետ խորհրդակցել, պարբերաբար տեղեկացնել ԵԱՀԿ Մշտական Խորհրդին: Գործող նախագահի հետ խորհրդակցելուց հետո համատեղ տեղեկացնել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի Նախագահին և ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարին՝ Մինսկի գործընթացի ընթացքի և տեղում առկա իրավիճակի բոլոր ասպեկտների, համապատասխան բանաձևի իրականացման, ինչպես նաև այս առումով ԵԱՀԿ-ի և ՄԱԿ-ի միջև ներկա և ապագա համագործակցության վերաբերյալ: Անհրաժեշտության դեպքում և գործող նախագահի հետ համապատասխան խորհրդակցությունից հետո ՄԱԿ-ին ներկայացնել նոր բանաձևերի վերաբերյալ նկատառումներ և առաջարկություններ, որոնք կարող են ընդունվել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից հակամարտության խաղաղ կարգավորման համար: Համատեղ կամ, անհրաժեշտության դեպքում, առանձին, համաձայնեցված կարգով, այցելել հակամարտության տարածաշրջան՝ վերոհիշյալ և հարակից այլ հարցերի վերաբերյալ հակամարտության կողմերի հետ կապեր պահպանելու համար: Գործող նախագահի հետ խորհրդակցելուց հետո անհրաժեշտ կապեր հաստատել Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի, ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի և համապատասխան այլ միջազգային և տարածաշրջանային կազմակերպությունների և հաստատությունների հետ: Համատեղ անցկացնել Մինսկի խորհրդաժողովը և դրա նախապատրաստական հանդիպումները: Համանախագահները կհամագործակցեն Նախագահի անձնական ներկայացուցչի հետ` անձնական ներկայացուցչի մանդատում առկա դրույթներին համապատասխան: Բուդապեշտի գագաթնաժողովից հետո` 1995թ. հունվարին, Մինսկի խմբի շրջանակներում բանակցությունները վերսկսվեցին: Հատկանշական է, որ բանակցությունները, Բուդապեշտի գագաթնաժողովի որոշման համաձայն, անց էին կացվում հակամարտության երեք կողմերի՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի մասնակցությամբ: Ստեփանակերտի մասնակցությունը լուրջ հակազդեցության էր արժանանում Բաքվի կողմից: Այս ձևաչափով վերջին հանդիպումը կայացավ 1997թ. ապրիլին: Այս հանդիպումները ևս էական արդյունքներ չտվեցին, ինչը մի կողմից պայմանավորված էր հակամարտության կողմերի ներքաղաքական գործընթացներով, մյուս կողմից` հրադադարի գործոնով, ինչը համեմատաբար նվազեցրել էր բանակցային գործընթացում կողմերի գործադրած ջանքերը: Միջնորդական ձևաչափի արդյունավետության բարձրացման համար ԵԱՀԿ-ը նախաձեռնեց Մինսկի խմբի համանախագահության ինստիտուտի փոփոխություններ: 1996թ. վերջին Ռուսաստանի ներկայացուցիչը ստացավ ՄԽ-ում մշտական համանախագահողի կարգավիճակ, իսկ մեկ տարի անց՝ 1997թ. հունվարի 1-ին, Ֆրանսիան դարձավ խմբի համանախագահ:  Ֆրանսիայի համանախագահության հետ կապված Ադրբեջանն ուներ առարկություններ՝ այդ երկրին համարելով հայամետ դիրքորոշում ունեցող: Պաշտոնական Բաքուն դիմեց ԵԱՀԿ-ին՝ պահանջելով վերանայել իր որոշումը և Ֆրանսիայի փոխարեն համանախագահ նշանակել ԱՄՆ-ին: Արդյունքում 1997թ. փետրվարի 14-ին ընդունվեց կոմպրոմիսային որոշում, և հաստատվեց եռանախագահության ինստիտուտը՝ ՌԴ-ի, Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ, որը գործում է մինչ օրս:   ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՋԱՐԿՆԵՐ, 1997-2020 1997թ.-ից ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի եռանախագահության կողմից ակտիվ աշխատանք ծավալվեց` հակամարտության կողմերին ներկայացնելով կարգավորման առաջարկներ: Հաշվի առնելով, որ սույն հետազոտության նպատակը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործունեության ամփոփումն է, չենք վերլուծի ներկայացված առաջարկների բովանդակությունը, քանզի դա առանձին հետազոտության առարկա է, և կսահմանափակվենք միայն դրանք ներկայացնելով: Միայն 1997-1998թթ. համանախագահների կողմից հակամարտող կողմերին առաջարկվել է կարգավորման 3 տարբերակ: 1997թ. հուլիսին ներկայացվեց «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման համապարփակ համաձայնագիրը» (առավել հայտնի` որպես «փաթեթային» տարբերակ), 1997թ. դեկտեմբերին՝ «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության դադարեցման վերաբերյալ համաձայնագիրը» (առավել հայտնի` որպես «փուլային» տարբերակ), 1998թ. նոյեմբերին` «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան զինված հակամարտության կարգավորման համապարփակ սկզբունքների վերաբերյալ համաձայնագիրը» (առավել հայտնի` որպես «Ընդհանուր պետության» տարբերակ): Առաջին երկու տարբերակները մերժվել են Ստեփանակերտի, իսկ երրորդ տարբերակը` Ադրբեջանի կողմից: 1999թ.-ից բանակցային գործընթացն արդեն ընթանում էր Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների, արտգործնախարարների հանդիպումների (համանախագահների մասնակցութամբ կամ առանց նրանց) և ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների՝ Ստեփանակերտ, Բաքու և Երևան կատարած մաքոքային այցերի ձևաչափով: 2001թ. Փարիզում տեղի ունեցավ ՀՀ և ԱՀ նախագահների միջև բանակցությունների երկու փուլ, որոնք այնուհետև շարունակվեցին ԱՄՆ-ում՝ Քի-Վեսթում՝ ապրիլի 3-7-ը: Քի-Վեսթում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, որոնք մինչ օրս ամբողջությամբ գաղտնազերծված չեն, կյանքի չկոչվեցին, քանի որ Ադրբեջանի նախագահը հրաժարվեց դրանցից: Քի Վեսթից հետո բանակցային գործընթացում տևական դադար էր: Համանախագահները կազմակերպեցին Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների մի շարք հանդիպումներ, որով 2004թ. սկսվեց բանակցությունների մի նոր փուլ, որն ընդունված է անվանել «Պրահյան գործընթաց»: Փակուղուց դուրս գալու համար համանախագահներն առաջարկեցին նոր մոտեցումներ, որոնք արտահայտված են 2004թ. դեկտեմբերի 30-ին ԵԱՀԿ Խորհրդին ՄԽ համանախագահների ներկայացրած զեկույցում: Նորարարությունը կայանում էր հետևյալում. «Համաձայնեցվել էր նոր մեթոդ` ոչ մի օրակարգ, ոչ մի հանձնառություն, ոչ մի բանակցություն, փոխարենը` ազատ քննարկում Հայաստանի, Ադրբեջանի կամ համանախագահների կողմից առաջարկված ցանկացած հարցի շուրջ»: Ըստ համանախագահների` այս մոտեցումը նրանց հնարավորություն էր տվել. մեթոդաբանորեն ուսումնասիրել ապագա կարգավորման չափորոշիչները և հստակ պատկերացում կազմել կողմերից յուրաքանչյուրի դիրքորոշման վերաբերյալ, աստիճանաբար առանձնացնել հիմնախնդրի կորիզը, այսինքն այն հիմքը, որի շուրջ կարող են սկսվել իրական բանակցություններ` անհրաժեշտաբար բոլոր կողմերից փոխզիջումներ ենթադրող: Պրահյան գործընթացի արդյունքում համանախագահները Հայաստանին և Ադրբեջանին ներկայացրեցին կարգավորման 4-րդ փաթեթը (որն անվանում են նաև «խառը»՝ «փաթեթային-փուլային»): 2005-2006թթ․ տեղի ունեցան ինտենսիվ բանակցություններ` բարձր մակարդակի հանդիպումներ Վարշավայում, Կազանում, Ռամբույեում, Բուխարեստում, Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների  փոխարտգործնախարարների աննախադեպ տարածաշրջանային այց: Չնայած համանախագահների գործադրած ջանքերին և այն համոզմունքին, որ 2006թ. «հնարավորության բաց պատուհան է», կողմերին չհաջողվեց համաձայնության գալ բոլոր  վիճելի հարցերի շուրջ: Ի պատասխան` համանախագահները գաղտնազերծեցին բանակցությունների առարկա հանդիսացող առաջարկները՝ միաժամանակ խոստովանելով, որ «սպառել են իրենց երևակայությունն առաջարկված սկզբունքները ճանաչելու, ձևակերպելու և վերջնական տեսք տալու հարցում»: 2007թ. նոյեմբերի 29-ին Մադրիդում համանախագահները Հայաստանին և Ադրբեջանին հանձնեցին 14 կետից բաղկացած նոր աշխատանքային փաստաթուղթ (ժամանակի ընթացքում ստացավ «Մադրիդյան սկզբունքներ» անվանումը), որտեղ ներկայացված են հակամարտության կարգավորման հիմնարար սկզբունքները: Նոր փաթեթն իր բնույթով և նպատակով տարբերվում է համանախագահների կողմից առաջարկված նախորդ փաթեթներից. այն չի ենթադրում որևէ հստակություն, այլ միայն ամրագրում է սկզբունքները, որոնց շուրջ համաձայնության գալուց հետո կողմերը պետք է անցնեն դրանց հստակեցմանն ու համապարփակ կարգավորման համաձայնագրի շուրջ բանակցություններին: Մադրիդյան սկզբունքների թարմացված տարբերակի մի մասը գաղտնազերծվեց 2010թ. հուլիսի 10-ին` Լ՚Աքվիլայում G8-ի գագաթնաժողովի շրջանակներում համանախագահող երկրների ղեկավարների ընդունած համատեղ հայտարարության մեջ: Նմանատիպ հայտարարություններ են ընդունվել նաև 2010թ. հունիսի  26-ին` Մուսկոկայում,  2011թ․ մայիսի 26-ին՝ Դովիլում, 2012թ. հունիսի 19-ին՝ Լոս-Կաբոսում,  2013թ. հունիսի 18-ին՝ Էնիսկիլենում տեղի ունեցած գագաթնաժողովների ժամանակ: Հատկանշական է, որ այս շրջանում ՌԴ միջնորդական քայլերը կրկին ակտիվացան: ՌԴ նախագահի միջնորդությամբ 2008թ. նոյեմբերի 2-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները Մոսկվայում ստորագրեցին Մայնդորֆյան հռչակագիրը, որով կողմերը հանձնառություն էին ստանձնում, որ հակամարտությունը պետք է կարգավորվի քաղաքական ճանապարհով: Այս հռչակագիրը, փաստացի, 1994թ.-ից ի վեր Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ միակ ստորագրված համաձայնությունն է (թեև երկկողմ): Մոսկվայի միջնորդությամբ բարձր մակարդակի բանակցությունները շարունակվեցին նաև հաջորդ տարիներին, և դրանց բարձրակետը դարձավ 2011թ. հունիսի 24-ի գագաթնաժողովը: Ենթադրվում էր, որ Կազանում Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպման ժամանակ կողմերը համաձայնության կգան ապագա խաղաղության համաձայնագրի շուրջ՝ նշված սկզբունքների շրջանակներում: Սակայն Կազանյան փաստաթուղթը (որը, ըստ էության, Մադրիդյան սկզբունքների փոփոխված տարբերակ էր) չստորագրվեց, քանի որ Ադրբեջանը հանդես եկավ համաձայնագրում փոփոխություններ մտցնելու պահանջով: Կազանյան հանդիպումից հետո բանակցային գործընթացի ինտենսիվությունը համեմատաբար նվազեց: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները շարունակում էին իրենց միջնորդական ջանքերը` առաջնորդվելով «Մադրիդյան սկզբունքներով», փորձելով մշակել կողմերի համար փոխադարձաբար ընդունելի ձևակերպումներ և մոդիֆիկացիաներ: Հատկանշական է, որ բանակցային գործընթացն ուղեկցվում էր սահմանային լարվածության պարբերական աճով, ինչը հավելյալ դժվարություններ էր ստեղծում կարգավորման գործընթացի և միջնորդների համար: Համանախագահների կողմից առանձին միջադեպերի հետ կապված ընդունվում էին ոչ հասցեական հայտարարություններ, որոնք որևէ կերպ համարժեք չէին Ադրբեջանի կողմից հրադադարի ռեժիմի խախտումների (այդ թվում` դիվերսիոն փորձերի) ինտենսիվացման և գործողությունների բնույթի փոփոխության (ուղղաթիռի խոցում, կիրառվող զինատեսակների տրամաչափերի մեծացում, հրասայլից արկակոծում և այլն) վտանգավոր միտումներին: 2016թ. ապրիլի 2-ին Ադրբեջանն Արցախի նկատմամբ նախաձեռնեց լայնամասշտաբ ագրեսիա, որն իր բնույթով աննախադեպ էր 1994թ. հրադադարի համաձայնագրի ստորագրումից ի վեր: Ապրիլի 5-ին ռուսական կողմի միջնորդությամբ ձեռք բերվեց կրակի դադարեցման պայմանավորվածություն, որը հնարավոր դարձավ Մոսկվայում Հայաստանի և Ադրբեջանի Զինված ուժերի շտաբի պետերի հանդիպման արդյունքում: Նույն օրը համատեղ հայտարարությունով հանդես եկան նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի 9 անդամները` «…խստորեն դատապարտում ենք շփման գծի երկայնքով բռնությունների աննախադեպ բռնկումը: Մեր ցավակցությունն ենք հայտնում բոլոր տուժած ընտանիքներին: Կողմերին հորդորում ենք անմիջապես դադարեցնել ուժի կիրառումը: Հակամարտությունը չունի ռազմական լուծում: Տեղում իրադրության վատթարացումը ցույց է տալիս անհետաձգելի բանակցության անհրաժեշտությունը ՄԽ համանախագահների հովանու ներքո համապարփակ կարգավորման շուրջ: Մինսկի խմբի անդամ երկրների ներկայացուցիչները վերահաստատում են իրենց աջակցությունը ՌԴ-ի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի համանախագահների միջնորդական ջանքերին և ողջունում են կողմերի հետ հնարավորինս արագ ուղիղ խորհրդակցություններ սկսելու նրանց ծրագրերը»: 2016թ. ապրիլյան պատերազմը մեծ հարված հասցրեց նաև բանակցային գործընթացին` առավել խորացնելով կողմերի միջև առկա անվստահության անդունդը: Իրավիճակը կարգավորելու համար մեկ ամիս անց`մայիսի 16-ին, կայացավ Վիեննայի հանդիպումը (ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների միջնորդությամբ) և հունիսի 20-ին` Սանկտ Պետերբուրգի հանդիպումը (ՌԴ միջնորդությամբ): Այս հանդիպումների արդյունքում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների շարքում ուշագրավ են հատկապես միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմների ներդրումը և ԵԱՀԿ դիտորդների թվի ընդլայնումը, որոնց իրականացումից  Ադրբեջանը մինչ օրս խուսանավում է: Հատկանշական է, որ Ապրիլյան պատերազմից հետո ռուսական կողմն ակտիվացրեց իր միջնորդական ջանքերը նաև բանակցային գործընթացում: Կողմերին ներկայացվեց մադրիդյան սկզբունքների նոր մոդիֆիկացիա (խմբագրում), որը մամուլում ստացավ «Լավրովի պլան»/«Ռուսական պլան» անվանումը: Չնայած ռուսական կողմի ձեռնարկած ակտիվ ջանքերին՝ այս տարբերակը ևս կողմերից որևէ մեկը չի ընդունել: 2018թ. հունվարին ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների կողմից Մադրիդյան սկզբունքների մոդիֆիկացված մեկ այլ առաջարկ է ներկայացվել Հայաստանին և Ադրբեջանին, որի շուրջ բանակցությունները, սակայն, ընդհատվեցին 2018թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին Հայաստանում տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխության արդյունքում: Հաշվի առնելով, որ ՀՀ նոր իշխանություններին (բանակցային թիմին) բանակցային գործընթացի ողջ փաթեթին ծանոթանալու համար անհրաժեշտ էր ժամանակ՝ բանակցային գործընթացում արձանագրվեց որոշակի դադար և միայն մեկ տարի անց` 2019թ. մարտին, Վիեննայում ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների միջնորդությամբ և մասնակցությամբ տեղի ունեցավ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների առաջին պաշտոնական հանդիպումը: Հատկանշական է, որ կողմերի վերջին երկու տարվա պաշտոնական հայտարարությունների (երբեմն բավականին կոշտ) վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բանակցային գործընթացում առկա է կողմերի վերադիրքավորման, նոր մարտավարությունների և գործիքակազմի կիրառման (և փորձարկման) միտում սեփական դիրքերն ամրապնդելու նպատակով: Ստեղծված պայմաններում 2019թ. դեկտեմբերին Բրատիսլավայում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների պատվիրակությունների ղեկավարները հանդես եկան հայտարարությամբ, որում ընդգծում էին. «Արդար և երկարատև կարգավորումը պետք է հիմնված լինի  Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի 3 հիմնարար սկզբունքների, մասնավորապես՝ ուժի չկիրառման, տարածքային ամբողջականության և ժողովուրդների ինքնորոշման և իրավահավասարության սկզբունքների վրա՝ վկայակոչելով համանախագահ երկրների պատվիրակությունների ղեկավարների և Ադրբեջանի ու Հայաստանի ԱԳ նախարարների՝ 2009թ. Աթենքում նախարարական խորհրդի հանդիպման ավարտին արված համատեղ հայտարարությունը[3]: Այն պետք է ներառի նաև հավելյալ կետեր, որոնք առաջարկվել են համանախագահող երկրների նախագահների կողմից 2009-2012թթ.»: Հայտարարությունից հետևում է, որ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահ երկրները հակամարտության կարգավորման հիմքում շարունակում են տեսնել Մադրիդյան սկզբունքները՝ հնարավոր վերափոխումներով, որոնք պետք է վերջնական տեսքի բերեն և համաձայնեցնեն բանակցող կողմերը: Կարևոր է նշել, որ պաշտոնական Երևանն այս փուլում առաջնային է համարում Մինսկի խմբի համանախագահների կողմից առաջ քաշվող 3 սկզբունքների ու 6 տարրերի պարզաբանումը, ինչից հետո միայն հնարավոր կլինի դիրքորոշում արտահայտել դրանց վերաբերյալ: 2020թ. Մինսկի խմբի համանախագահների միջնորդությամբ կազմակերպված առաջին և միակ հանդիպումը եղել է հունվարի 30-ին Ժնևում` Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների միջև: Հատկանշական է, որ COVID-19 կորոնավիրուսի պանդեմիան Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման վրա ևս ազդեցություն է թողնում: Մարտի 19-ին  ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրշիկը հայտարարություն տարածեց, որ COVID-19 տարածումից հետո ստեղծված իրավիճակով և տարբեր սահմանափակումներով պայմանավորված, դադարեցվում են մոնիտորինգային դիտարկումները, ինչն աննախադեպ է կարգավորման գործընթացի ողջ պատմության ընթացքում: Բացի այդ բավականին անորոշ է համանախագահների միջնորդությամբ ԱԳ նախարարների կամ երկրների ղեկավարների մակարդակով հնարավոր հանդիպումների կազմակերպման հեռանկարը: Թե որքան կպահպանվի այս իրավիճակը, բարդ է կանխատեսել, այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի կողմից վերջին շրջանում Հայաստանի հետ սահմաններին իրականացվող սադրանքները պատշաճ արձագանքի չարժանանալու դեպքում կարող են հանգեցնել իրավիճակի նոր էսկալացիայի:   ՄԻՋՆՈՐԴԱԿԱՆ ՁԵՎԱՉԱՓԻ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացի շրջանակներում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի արդյունավետության հարցը պարբերաբար եղել է քննարկման առարկա, և այսօր ևս, երբ լրացել է այդ միջնորդական ձևաչափի 25-րդ տարին, նման հարցադրումն առավել քան հիմնավոր է թվում: Գնահատականները կարող են տարբերվել, սակայն միանշանակ է` 25 տարի շարունակվող «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» վիճակի համար համանախագահներն ունեն թե՛ զգալի ներդրում, թե՛ մեղավորության որոշակի բաժին: 25 տարվա ընթացքում Մինսկի խմբի գործունեությունը տարբեր առիթներով և հակամարտության բոլոր մասնակիցների կողմից ենթարկվել է քննադատության: Ավելին, ադրբեջանական կողմը հնարավոր ամեն առիթ օգտագործում է Ղարաբաղյան հակամարտության քննարկումն այլ հարթակ տեղափոխելու, Մինսկի խմբի համանախագահության կազմը փոփոխելու համար: Չնայած այդ ջանքերին՝ Մինսկի խմբի համանախագահությունը շարունակում է մնալ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման մանդատ ունեցող միակ միջազգային ձևաչափը, որը վայելում է նաև առանցքային միջազգային կազմակերպությունների ու կառույցների աջակցությունը: Ավելին, ձևաչափում ներգրավված երեք երկրները` ՌԴ-ը, ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան, որոնք  նաև ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամներ են, միջուկային տերություններ և ուժային կարևոր բևեռներ են, ունեն բավարար ռեսուրսներ և հնարավորություններ հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը նպաստելու համար: Այդուհանդերձ, ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացի վերլուծությունը հիմք է տալիս առանձնացնել մի շարք գործոններ և հանգամանքներ, որոնք այս կամ այն չափով ազդում են կամ կարող են ազդել միջնորդական այդ ձևաչափի արդյունավետության վրա: Անդրադառնանք դրանցից մի քանիսին: Պայմանավորվածությունների և որոշումների իրականացում  Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ միջնորդական առաքելության ողջ ընթացքում քիչ չեն այն դեպքերը, երբ ընդունվել են որոշումներ, ձեռք են բերվել պայմանավորվածություններ, սակայն դրանք այդպես էլ կյանքի չեն կոչվել: Նման ճակատագրի են արժանացել ինչպես ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ տարբեր մարմինների կողմից ընդունված որոշումները (օրինակ, 1992թ. ԵԱՀԿ ԱՊԿ 7-րդ և 8-րդ նիստերի որոշումները),  այնպես էլ համանախագահների միջնորդությամբ կողմերի միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունները (օրինակ, Վիեննայի և Սանկտ Պետերբուրգի պայմանավորվածություններ): Պատճառները տարբեր են` որոշ որոշումների անիրատեսականությունից մինչև իրականացման գործիքակազմի բացակայություն, վերահսկողության մեխանիզմների բացակայությունից մինչև ոչ բավարար քաղաքական կամք: Չնայած այդ ամենին՝ պետք է արձանագրել, որ բոլոր կյանքի չկոչված որոշումներն ու պայմանավորվածությունները, ըստ էության, կորսված հնարավորություններ են, որոնց պատճառով հնարավոր չի եղել կանխել տեղում իրավիճակի էսկալացիաները, կարգավորել հումանիտար բնույթի հարցերի լայն շրջանակը, արձանագրել առաջընթաց բանակցային գործընթացում: Հաշվի առնելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության մանդատի սահմանափակ բնույթը` միջնորդական առաքելության արդյունավետության բարձրացման տեսանկյունից առավել քան կարևոր է ԵԱՀԿ կողմից կայացված որոշումների, կողմերի միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունների իրականացումը, և այդ գործընթացում համանախագահ երկրները պետք է առավել հետևողական դերակատարում ունենան: Խոսքը հատկապես վերաբերում է այն որոշումներին, որոնք ընդունվել են համանախագահների միջնորդությամբ, քանզի որպես միջնորդ հենց նրանք պետք է երաշխավորեն այդ որոշումների իրականացումը: Բացի այդ անհրաժեշտության դեպքում կարելի է դիտարկել նաև առավել վաղ ընդունված որոշումների (օրինակ, զենքի վաճառքի էմբարգոն) կյանքի կոչման հնարավորությունը, որոնք այդպես էլ կյանքի չեն կոչվել:  Համանախագահների շահեր  Ի սկզբանե մեծ թվով երկրների ներգրավումը ԵԱՀԽ միջնորդական նախաձեռնության մեջ ավելի շուտ խոչընդոտեց, քան նպաստեց դրա արդյունավետությանը: Ուստի համանախագահության ինստիտուտի ձևավորումը ԵԱՀԽ միջնորդական առաքելության շրջանակներում, թերևս, ամենաառանցքային որոշումներից էր: Բանակցությունների տարբեր փուլերում համանախագահ երկրների միջև ևս նկատվել են հակասություններ, շահերի բախում: Անշուշտ միամտություն կլիներ կարծել, թե Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը կամ Ֆրանսիան իրենց գործողություններում կդադարեն հաշվի առնել սեփական շահերը: Ավելին, բանակցային որևէ փուլում այս կամ այն համանախագահի ակտիվացումը, ինքնուրույն քայլերի ձեռնարկումը որոշակի մարտահրավերներ կարող են ստեղծել ողջ բանակցային գործընթացի համար: Ուստի առավել քան կարևոր է, որ բոլոր համանախագահ երկրները ցուցաբերեն ակտիվություն միջնորդական ձևաչափի շրջանակներում` այդ կերպ հավասարակշռելով միմյանց: ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահության արդյունավետության վրա ազդող հնարավոր գործոններից է նաև աշխարհաքաղաքական գործընթացների հնարավոր ազդեցությունը ձևաչափի վրա: Վերջին տարիներին Ֆրանսիա-Ռուսաստան, ԱՄՆ-Ռուսաստան հարաբերություններում արձանագրվել է լարվածության զգալի աճ և դրանց հետագա զարգացումը բարդ է կանխատեսել: Մինչ օրս հաջողվել է խուսափել աշխարհաքաղաքական լարվածության՝ համանախագահության ձևաչափ տեղափոխվելուց: Ավելին, օրինակ ՌԴ-ԱՄՆ հարաբերությունների ճգնաժամային իրավիճակներում Մինսկի խումբը շարունակել է մնալ երկու երկրների համագործակցության փոքրաթիվ ձևաչափերից մեկը: Այդուհանդերձ, փոփոխվող աշխարհակարգի պայմաններում նոր մարտահրավերների առաջացումը հնարավոր չէ բացառել:  Տեղում առկա իրողությունների արտահայտություն բանակցային գործընթացում  Դեռևս 1992թ. Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում ԵԱԽՀ/ԵԱՀԿ ներգրավման առաջին քայլերից և որոշումներից ակնհայտ էր, որ իրավիճակը տեղում զարգանում է շատ ավելի արագ, քան կառույցի միջնորդական նախաձեռնությունը: Բացի այդ տարածաշրջանային իրողությունները ոչ միշտ են բավարար չափով արժանացել միջնորդների ուշադրությանը, օրինակ, 1990-ականների սկզբին արցախահայության հումանիտար ծանր վիճակը (շրջափակում, սով), մարդու իրավունքների զանգվածային ոտնահարման դեպքերը չդարձան միջազգային կառույցների քննարկման առարկա, 2016թ. Ադրբեջանի ապրիլյան աննախադեպ ագրեսիան և դրա հետևանքները ևս պատշաճ գնահատական չստացան ԵԱՀԿ-ի և/կամ համանախագահ երկրների կողմից: Տեղական իրողությունների անտեսումը որևէ ձևով չի կարող նպաստել բանակցային գործընթացի առաջմղմանը, ավելին` տեղում ցանկացած անկայունություն, միջադեպ կարող է խաթարել բանակցային գործընթացը: Ուստի համանախագահները պետք է առավելագույնս շահագրգռված լինեն բանակցային գործընթացի համար նպաստավոր միջավայրի ձևավորման հարցում` ցուցաբերելով լրացուցիչ նախաձեռնողականություն: Այս համատեքստում բավականին օգտակար կարող է լինել այսօր գործող մեխանիզմների հնարավոր վերանայումը: Խոսքը վերաբերում է ԵԱՀԿ մոնիտորինգային դիտարկումներին: Ինչպես հայտնի է, ԵԱՀԿ գործող նախագահի դիտորդական առաքելության ընդլայնման (դիտորդների թվի մեծացման)  հարցը գտնվում է բանակցային օրակարգում: Սակայն այս մեխանիզմի արդյունավետությունն առավել կմեծանա, եթե, օրինակ, ապահովվի դիտորդների մշտական ներկայությունը տեղում, կամ ընդլայնվեն գրասենյակի դիտարկման կարողությունները, այդ թվում` համապատասխան տեխնիկական միջոցներով, ինչը կստեղծեր հնարավորություն նաև հրադադարի ռեժիմի խախտման միջադեպերի հետաքննության համար:  Խախտված բանակցային ձևաչափ  Բանակցային գործընթացի արդյունավետության բարձրացման տեսանկյունից առավել քան կարևոր է ապահովել հակամարտության բոլոր կողմերի մասնակցությունը: Ցավոք, 1997-1998թթ. խախտված բանակցային ձևաչափը պահպանվում է մինչև օրս, և Արցախը լիարժեքորեն ներգրավված չէ բանակցային գործընթացում: Համանախագահների՝ Արցախ կատարվող պարբերական այցերը, Հայաստանի և Արցախի իշխանությունների հաճախակի կոնսուլտացիաները թեև ապահովում են ոչ անմիջական մասնակցություն, սակայն բավարար չեն բանակցային գործընթացում Ստեփանակերտի շահերի լիարժեք արտահայտման տեսանկյունից: Թերևս անվիճելի է, որ հակամարտությունը չի կարող լուծվել առանց Արցախի ժողովրդի, ուստի բանակցային գործընթացի շահերից է բխում Ստեփանակերտի լիարժեք վերադարձը բանակցային սեղան: Այս համատեքստում պարադոքսալ է նաև այն հանգամանքը, որ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացով անմիջականորեն զբաղվող միջազգային կառույցը` ԵԱՀԿ-ը, այսօր չունի որևէ ներկայացվածություն հակամարտության 3 կողմերից որևէ մեկում և առաջին հերթին` Արցախում:  Շտապողականություն  Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման բանակցային գործընթացը շարունակվում է արդեն ավելի քան երկուսուկես տասնամյակ: Այս հանգամանքն ինքնին հավելյալ ճնշում է ստեղծում գործընթացի վրա, իսկ պարբերաբար տեղի ունեցող սահմանային միջադեպերը դառնում են կողմերին ուղղված շտապողականության կոչերի առիթ: Նման կոչեր շատ հաճախ հնչում են այնպիսի կառույցների և անհատների կողմից, որոնք առնվազն չեն տիրապետում հակամարտության և բանակցային գործընթացի առանձնահատկություններին, չեն պատկերացնում, թե ինչ ազդեցություն է ունեցել Ապրիլյան պատերազմն ինչպես բանակցային գործընթացի, այնպես էլ հանրային տրամադրությունների վրա: Հաշվի առնելով այս ամենը՝ անհրաժեշտ է զգուշություն ցուցաբերել բանակցային գործընթացում շտապողականություն խրախուսելու հարցում, քանզի այն կարող է ոչ միայն վնասել, այլ անգամ տապալել 25 տարվա միջնորդական ջանքերը: Ավելին, այս տարիների բանակցային փորձը, թերևս, ակնհայտ է դարձրել, որ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում անհրաժեշտ են մեթոդաբանական վերանայումներ: «Փաստաթղթի ստորագրումից դեպի փոխվստահություն և հաշտեցում» մոդելն այս պարագայում չի աշխատում, ուստի անհրաժեշտ է առավել մեծ ուշադրություն դարձնել «փոխադարձ վստահությունից դեպի հակամարտության լիարժեք (այդ թվում` ֆորմալ) կարգավորման» տարբերակին: Այս մոդելի կյանքի կոչումն ավելի բարդ է և ժամանակատար, սակայն հաջողության հավանականությունը ևս բարձր է: Այս շարքը, անշուշտ, կարելի է շարունակել, իսկ ներկայացված կետերի հետ կարելի է համաձայնել կամ չհամաձայնել: Սակայն միանշանակ է` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության ձևաչափի արդյունավետության բարձրացման հարցում կան անելիքներ: Վերջին շրջանում բավականին շատ է բարձրաձայնվում բանակցային գործընթացում նորարարական գաղափարների և ստեղծարարության անհրաժեշտության մասին: Նորարարությունները կարող են բավական օգտակար լինել նաև համանախագահության ձևաչափի արդյունավետության բարձրացման համար, եթե, իհարկե, կա բավարար  քաղաքական կամք: «Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED) Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)  —————————————————- [1] ԵԱՀԽ օպերատիվ ղեկավարման մարմին [2]  Այդ պաշտոնը 1997թ. հունվարի 1-ից զբաղեցնում է լեհ դիվանագետ Անջեյ Կասպրշիկը (նստավայրը` Թբիլիսի): [3] Հատկանշական է՝ այդ հայտարարությունը ԵԱՀԿ նախարարական համաժողովի շրջանակներում արված առաջին հայտարարությունն է, որտեղ նշվում է երեք հիմնարար սկզբունքների մասին:

Lragir.am,
08-04-2020 22:51