Փաստահավաք խմբերի գործունեության արդյունքում պետք չի միայն ակնկալել դատապարտումներ և բանտերը լցնել մարդկանցով

Մեր զրուցակիցն է ԱԺ «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Հերիքնազ Տիգրանյանը Տիկին Տիգրանյան, շրջանառության մեջ է դրվել Փաստահավաք հանձնաժողովի ստեղծման մասին նախագիծը: Արդեն նշվում է, որ հանձնաժողովն ուսումնասիրելու է կեղծված ընտրությունները, դրանց հաջորդած քաղաքական հետապնդումները, բռնաճնշումները, զանգվածային ունեզրկումների և խաղաղ պայմաններում զինծառայողների մահվան դեպքերը: Սա անցումային արդարադատության խոստման շրջանակո՞ւմ է և արդյոք մեխանիզմները պարզ են, թե ինչ կարգով է դա իրականացվելու: Այն նախագիծը, որ շրջանառվում է որպես անցումային արդարադատության նախագիծ, այսինքն Փաստահավաք հանձնաժողով ձևավորելու, ամբողջությամբ համապատասխանում է անցումային արդարադատության իմ պատկերացումներին, երբ ես քաղհասարակությունում էի և հեղափոխությունից հետո դիտարկում էինք այլ երկրներում անցումային արդարադատությունն ինչպես է տեղի ունեցել, ինչի շուրջ են համախոհության եկել, որ հարցերը պետք է դառնան քննարկման առարկա: Դա նաև ամբողջությամբ համապատասխանում է մեր դատաիրավական բարեփոխումներից բխող, «Իմ քայլի» նախընտրական ծրագրում դրված անցումային արդարադատության էությանն այն առումով, որ ըստ էության, անցումային արդարադատությունը մենք երբեմն անվանում ենք ուշացած արդարադատություն: Այսինքն, մարդու իրավունքների այն բոլոր զանգվածային խախտումները, որոնք տեղի են ունեցել պետության որոշակի ժամանակահատվածում իշխանությունների թողտվությամբ, համաձայնությամբ կամ նրանց կողմից, դառնում է քննության առարկա: Հետևաբար անցումային արդարադատությունը տեղ է գտնում բոլոր այն երկրներում, որտեղ տեղի են ունեցել մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումներ: Ոլորտները, որոնք ընդգրկվել են, էլի գալիս է «Իմ քայլի» նախընտրական ծրագրից, որովհետև, այո, նաև ընտրությունները, որպես իշխանությունների ձևավորման համար մարդկանց ազատ կամքի դրսևորման հնարավորություն, պետք է դիտարկել որպես անցումային արդարադատության առարկա: Նաև ունեզրկումները և բոլոր այն խախտումները, որոնք ամենատարածվածն են եղել Հայաստանում նախորդ կառավարման տարիներին: Ուզում եմ մի փաստ էլ ֆիքսենք, որ մինչև անգամ այդ փաստաթուղթը հրապարակվելը, ըստ էության, նոր կառավարության գործունեության շրջանում մենք ականատես եղել ենք անցումային արդարադատության որոշակի գործողությունների: Օրինակ, երբ ՀՀ վարչապետը Հանրային խորհրդի նախագահ էր նշանակում Վազգեն Մանուկյանին, նա հրապարակավ ներողություն խնդրեց նրա հանդեպ նախկին իշխանությունների արած անարդարությունների համար: Խոսքը վերաբերում է 1996-ի ընտրություններին, որի արդյունքների հետ բոլորը չէ, որ միանշանակ համաձայն են: Որովհետև անցումային արդարադատությունը միշտ չէ, որ ենթադրում է ինչ-որ մեկին գտնել, պատժել կամ զրկանքի ենթարկել: Անցումային արդարադատություն նշանակում է նախևառաջ նախկինների ու ներկաների միջև համերաշխություն հաստատել, այդ թվում նաև ուղղակի ճանաչելով իրավունքի խախտման փաստը և դրա համար ներողություն խնդրելը: Դա ամբողջությամբ անցումային արդարադատության տրամաբանության մեջ է: Հետևաբար, փաստահավաք խմբերի գործունեության արդյունքում պետք չի միայն ակնկալել դատապարտումներ և բանտերը լցնել մարդկանցով: Որոշ դեպքերում կարող է լինել խախտված իրավունքի փաստի ճանաչում, որոշ դեպքերում դա կարող է լինել նաև իրավունքի վերականգնման մակարդակով: Այսինքն Փաստահավաք խումբն ավելի շատ արձանագրելու է տեղի ունեցած խախտումնե՞րը: Ոչ, չենք կարող այդպես միանշանակ ասել, որովհետև տարբեր մեխանիզմներ են գործելու՝ նայած հանգամանքներին, նայած, թե կոնկրետ գործի շրջանակներում ինչ փաստական հանգամանքներ կպարզվեն: Օրենքը սահմանում է նաև որոշակի մեխանիզմներ: Եթե կոնկրետ ունեզրկման գործերով կոնկրետ անձի արարքներում կան ակնհայտ հանցագործության հատկանիշներ, այստեղ չի կարող խոսք լինել միայն ներողություն խնդրելու մասին կամ արձանագրելու, որ տեղի են ունեցել իրավունքի խախտումներ: Կոնկրետ դեպքերով ելքերը տարբեր կարող են լինել: Փաստահավաք խմբի աշխատանքի մեխանիզմի ընդհանուր կանոնները սահմանված են օրենքով, իսկ առանձին կանոնակարգերը կսահմանվեն հենց Փաստահավաք հանձնաժողովի կողմից: Այսինքն իրավիճակները կարող են տարբեր լինել: Եթե համեմատական անցկացնենք Եվրոպական դատարանի որոշումների հետ, մի դեպքում կարող է լինել իրավունքի խախտման փաստի ճանաչում, մյուս դեպքում կարող է լինել մինչև սանկցիաների կիրառում պետության նկատմամբ: Առարկան, որով նախատեսվում է անել անցումային արդարադատություն, ես կարծում եմ՝ սրա հետ կապված կա համախոհություն թե քաղհասարակության մոտ, թե մասնագիտական հանրույթի շրջանակում: Կարծում եք, որ Փաստահավաք հանձնաժողովի արդյունավետության գործակիցը մե՞ծ է լինելու: Մենք գիտենք, թե 1991-ից ի վեր որքան կեղծիքներ են եղել, հիմա այդ մարդիկ պետք է պատասխանատվությա՞ն ենթարկվեն, թե ոչ: Այստեղ մենք հնարավոր է գործ ունենանք նաև վաղեմության ժամկետների հետ: Բոլոր այն դեպքերում, երբ վաղեմության ժամկետներն անցած չեն լինի, կլինեն դատապարտումներ: Բայց հիմա միանգամից կասկածի տակ դնել այդ մարմնի արդյունավետությունը, երբ այն դեռ չի ձևավորվել, մենք պետք է հենվենք իրավական գործիքակազմի վրա: Նոր մարմինն ունի՞ արդյունավետ աշխատելու բավարար հնարավորություն: Կարծում եմ՝ այո: Իրավական հիմքի առումով բավարար է արդյունավետ աշխատելու համար: Մնացածը ես հույս եմ կապում, որ այդ կառույցը բավականաչափ արդյունավետ կաշխատի: Միայն այդ հանձնաժողովի գոյության փաստն իսկ առաջին մեծ քայլն է այն առումով, որ պետությունը գնում է նախորդ բոլոր տարիների մարդու խախտված իրավունքների վերականգնմանը: Սա արդեն մեծ քաղաքական մեսիջ է, մնացածը իրավական տեխնիկայի և պրակտիկ գործունեության հարց է, որը կարծում եմ՝ կկարողանան արդյունավետ կիրառել: Ես ինքս լավատես եմ: Ես շատ երկար ուսումնասիրել եմ այլ երկրների լավագույն, երբեմն նաև ձախողված փորձը, կարծում եմ՝ կառավարությունն այս հարցում էլ շտապողական քաղաքականություն չի վարել, շատ կշռադատված են եղել նրա մոտեցումները, և բերել է այս նախագիծը: Իհարկե, մինչև վերջնական օրենք դառնալը որոշակի ժամանակ դա կտևի, բացի այդ, այն այս պահին բաց է հանրային առաջարկների համար: Կոնցեպտուալ, գաղափարական առումով չեմ կարծում, թե նախագիծը շատ փոփոխությունների ենթարկվի: Իրավական կարգավորումների առումով գուցե որոշ շտկումներ լինեն, բայց գլոբալ կոնցեպտը կմնա այն, ինչ կա:

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆ, Հարցազրուցավար
29-05-2020 18:04